Kontekst biblijny - przymierze na Synaju
Dekalog (gr. deka logoi - "dziesięć słów") przekazany jest w dwóch miejscach Biblii: Wj 20,1-17 i Pwt 5,6-21. Kontekst jest decydujący: Dekalog nie jest abstrakcyjnym kodeksem moralnym - jest wyrazem przymierza. Bóg najpierw wyzwala ("Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej") - dopiero POTEM daje Prawo. Przykazania są odpowiedzią wolnego człowieka na Bożą łaskę, nie warunkiem jej otrzymania.
Ta kolejność jest fundamentalna dla teologii katolickiej: zbawienie jest darem, nie zasługą. Prawo wyraża, jak wygląda życie człowieka wyzwolonego - nie jak stać się wyzwolonym.
Podział Dekalogu
Kościół katolicki (za tradycją Augustyna) numeruje Dekalog inaczej niż protestanci (za tradycją Orygenesa/Reformacji). W tradycji katolickiej: pierwsze trzy przykazania dotyczą relacji człowieka z Bogiem, ostatnie siedem relacji z bliźnim.
Tradycja żydowska liczy "Dziesięć Słów" nieco inaczej - słowa "Jam jest Pan Bóg twój" są pierwszym Słowem, nie wstępem do przykazań.
Teologiczny sens przykazań
Pierwsze przykazanie ("Nie będziesz miał bogów obcych przede Mną") jest fundamentem wszystkich pozostałych. Bałwochwalstwo - stawianie czegokolwiek przed Bogiem - jest największą katastrofą duchową. Współcześnie "bogami" mogą być: pieniądze, władza, przyjemność, opinia innych ludzi.
Szabat (trzecie przykazanie) - "Pamiętaj, abyś dzień święty święcił" - wyraża prawo człowieka do odpoczynku i pierwszeństwo Boga przed pracą. W Nowym Testamencie niedziela (dzień zmartwychwstania) zastąpiła sobotę jako dzień Pański.
Dekalog a Nowe Prawo Chrystusa
Jezus nie zniósł Dekalogu - pogłębił go do poziomu serca (Kazanie na Górze) i streścił w dwóch przykazaniach: miłości Boga i bliźniego (Mt 22,37-40). "Na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy." Chrześcijańska moralność jest etyką miłości - nie lęku przed karą. Kto naprawdę kocha Boga i bliźniego, naturalnie spełnia wszystkie przykazania.