Kontekst historyczny
Pod koniec XVI wieku prawosławni biskupi Rzeczypospolitej Obojga Narodów znaleźli się w trudnej sytuacji. Z jednej strony coraz silniejsza była presja katolicyzmu reformowanego przez Sobór Trydencki. Z drugiej strony Patriarchat Konstantynopolitański, niegdyś centrum prawosławia, osłabiony po upadku Konstantynopola (1453) nie mógł zapewnić realnej opieki. Część hierarchii dostrzegała szansę w unii z Rzymem przy zachowaniu własnego obrządku.
Inicjatywę podjął metropolita kijowski Michał Rohoza i kilku biskupów. Negocjacje z Rzymem prowadzone potajemnie doprowadziły do podpisania aktu unii na synodzie w Brześciu Litewskim w 1596 roku.
Postanowienia unii
Na mocy Unii Brzeskiej część Kościoła prawosławnego Rzeczypospolitej uznała prymat papieża zachowując jednocześnie własny obrządek wschodni - liturgię w języku cerkiewnosłowiańskim, kalendarz juliański (zachowany do dziś przez większość grekokatolicką), tradycje patrystyczne Wschodu, kapłaństwo żonatych mężczyzn.
Kościół greckokatolicki (unicki) stał się więc wschodni w formie, zachodni w komunii z Rzymem. Hierarchia unicka uważała się za most między Wschodem a Zachodem.
Kontrowersje i prześladowania
Unia od początku była głęboko podzielona. Część biskupów i wiernych odmówiła jej przyjęcia - pozostając przy prawosławiu (antynomiści). Kozaczyzna ukraińska przez długi czas była bastionem prawosławia i wrogiem unii. Bł. Jozafat Kuncewicz, arcybiskup greckokatolicki, zginął jako męczennik z rąk przeciwników unii w 1623 roku.
W XIX i XX wieku Kościół greckokatolicki był wielokrotnie prześladowany - przez carat rosyjski, który próbował zlikwidować unię na ziemiach polskich (Chełmszczyzna, Podlasie), i przez sowietów, którzy w 1946 roku formalnie zlikwidowali Kościół greckokatolicki na Ukrainie.
Grekokatolicy dziś
Dziś Kościół greckokatolicki liczy ok. 5-6 milionów wiernych na świecie, z centrum na Ukrainie. W Polsce mieszka ok. 60-70 tysięcy Ukraińców grekokatolickich (po 2022 roku liczba wzrosła z powodu uchodźców wojennych). Grekokatoliccy wierni są pełnoprawnymi członkami Kościoła katolickiego - komunia z papieżem jest ich cechą konstytutywną.