Reformacja w Polsce
W XVI wieku Polska, jak i cała Europa, doświadczyła wstrząsu reformacji. Idee Lutra, Kalwina i Zwingliego znalazły podatny grunt wśród szlachty polskiej, która widziała w protestantyzmie szansę na ograniczenie wpływów kleru i przejęcie dóbr kościelnych. W połowie XVI wieku katolicyzm był w Polsce w realnym odwrocie - wiele diecezji miało biskupów de facto protestantów, kościoły zajmowali kalwini i arianie.
Polska zasłynęła jako kraj relatywnej tolerancji religijnej - Konfederacja Warszawska (1573) gwarantowała szlachcie swobodę wyznania. Był to jednak pokój kruchych sił, nie trwałego konsensu.
Jezuici jako motor kontrreformacji
Decydującą rolę w kontrreformacji polskiej odegrało Towarzystwo Jezusowe. Jezuici przybyli do Polski w 1564 roku i szybko zbudowali sieć kolegiów - szkół wyższych i seminariów. Kolegia jezuickie w Wilnie, Poznaniu, Krakowie, Lublinie i wielu innych miastach dawały najwyższy poziom edukacji epoki.
Kard. Stanisław Hozjusz, wielki apologeta katolicyzmu, był kluczową postacią - doprowadził do Soboru Trydenckiego i sprowadził jezuitów do Polski. Piotr Skarga SJ, kaznodzieja króla Zygmunta III, głosił słynne "Kazania Sejmowe" atakując wady szlachty i wzywając do jedności w wierze.
Odrodzenie katolicyzmu
Do końca XVI wieku katolicyzm odrobił większość strat. Główne środki to: reformowane seminaria formujące nowe pokolenie duchownych, jezuickie kolegia kształcące synów szlachty w duchu katolickim, odnowiona liturgia trydencka i aktywna praca duszpasterska zakonów.
W XVII wieku Polska stała się bastionem katolicyzmu - "Przedmurzem Chrześcijaństwa" (Antemurale Christianitatis) w walce z Turcją i prawosławną Rosją. Jan III Sobieski, triumfator spod Wiednia (1683), był symbolem katolickiego rycerza broniącego Europy.
Skutki kontrreformacji dla kultury
Kontrreformacja przyniosła Polska wspaniały rozkwit sztuki barokowej - kościołów, ołtarzy, obrazów i rzeźb na chwałę Bożą. Kościoły jezuickie w Poznaniu (Fara), Krakowie (Świętych Piotra i Pawła) i wiele innych to perły polskiego baroku. Muzyka liturgiczna rozkwitła w kapelach kościelnych - ówczesne kompozycje Marcina Mielczewskiego i Bartłomieja Pękiela dorównują europejskim mistrzom epoki.