Szlachta i katolicyzm w XVI-XVII wieku
W XVI wieku polska szlachta masowo przechodziła na protestantyzm - kalwinizm i luteranizm. Reformacja była modna i nobilitująca. Jednak pod koniec XVI i w XVII wieku nastąpił zwrot - szlachta wróciła do katolicyzmu. Dlaczego?
Przyczyny były złożone. Jezuickie kolegia kształciły synów szlacheckich w duchu katolickim. Kontrreformacja dostarczyła nowego, bardziej eleganckiego katolicyzmu barokowego. Walki z prawosławną Rosją i muzułmańską Turcją uczyniły katolicyzm elementem tożsamości politycznej. Polska stawała się "Przedmurzem Chrześcijaństwa."
Sarmatyzm i katolicyzm
W XVII wieku rozwinął się unikalny fenomen kulturowy - sarmatyzm. Szlachta polska wywwodziła swoje pochodzenie od starożytnych Sarmatów i identyfikowała katolicyzm jako rdzeń swojej tożsamości. "Polak-katolik" stało się tautologią - bycie Polakiem znaczyło bycie katolikiem.
Ten splot był wieloznaczny. Z jednej strony umocnił wiarę jako rdzeń tożsamości. Z drugiej, doprowadził do utożsamienia katolicyzmu z partykularizmem narodowym i niechęcią do "inaczej wierzących". Dyskryminacja protestantów i Żydów w XVIII-wiecznej Polsce miała korzenie nie tylko religijne, ale i kulturowo-sarmackie.
Katolicyzm i powstania narodowe
W XIX wieku, po rozbiorach, katolicyzm stał się fundamentem oporu narodowego. "Bez Boga nie ma Polski" - to hasło powtarzało się w manifestach powstańczych. Kościół, który przetrwał kasaty klasztorów i prześladowania, był jedyną instytucją ogólnopolską.
Ksiądz Piotr Ściegienny, ks. Stanisław Staszic i inni duchowni łączyli wiarę z walką o wolność. Hymn "Boże, coś Polskę" stał się modlitwą narodu. Msza Święta była miejscem konspiracji i nadziei. Katolicyzm i patriotyzm były dla XIX-wiecznego Polaka nierozłączne.
Współczesność - tożsamość pod napięciem
Dziś tożsamość "Polak-katolik" jest pod napięciem - sekularyzacja, migracja, debaty kulturowe. Część Polaków odrzuca katolicyzm jako element swojej tożsamości, inna część traktuje go jako najważniejszy wyznacznik polskości. Kościół w Polsce stoi przed wyzwaniem: jak być Kościołem katolickim (powszechnym) nie tracąc zakorzenienia w polskiej tradycji.