Exsultet - najstarszy hymn chrześcijański
Exsultet (z łac. "Niechaj się raduje") to uroczyste orędzie wielkanocne śpiewane przez diakona lub kapłana podczas Wigilii Paschalnej - po procesji ze świecą paschalną. Jest to jeden z najstarszych tekstów liturgicznych Kościoła - w formie zbliżonej do dzisiejszej sięga IV-V wieku. Jego autorstwo tradycja przypisuje Ambrożemu z Mediolanu lub Augustynowi z Hippony, choć historycznie jest to niepewne.
Exsultet był przez wieki śpiewany w specjalnych zwojach - "Exsultet Rolls" - po których diakoni "rozwijali" tekst w dół z ambony, a wierni zgromadzeni poniżej mogli widzieć iluminacje na odwróconej stronie papirusu.
Struktura Exsultet
Exsultet ma kilka części:
- Wezwanie do radości - aniołów, ziemi i Kościoła
- Dialog z ludem - "W górę serca - Wznosimy je do Pana"
- Prefacja paschalna - wielka modlitwa dziękczynna za dzieło odkupienia
- Pochwała nocy wielkanocnej - paradoks "nocy szczęśliwej" (felix culpa)
- Pochwała świecy - świeca jako symbol Chrystusa-Światłości
- Prośba końcowa - o dar nocy wielkanocnej dla wiernych
Felix Culpa - paradoks odkupienia
Najbardziej zdumiewający fragment Exsultet to "Felix culpa" - "O szczęśliwa wino!" (dosłownie: "szczęśliwa wina"). "O certe necessarium Adae peccatum, quod Christi morte deletum est! O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere Redemptorem!" - "O konieczny grzech Adama, który Chrystusową śmiercią został zgładzony! O szczęśliwa wina, skoro ją zgładził tak wielki Odkupiciel!"
To teologicznie odważne sformułowanie (które nie oznacza, że grzech był "dobry," lecz że Bóg potrafił wyprowadzić z niego nieskończone dobro) wyraża chrześcijański optymizm zbawienia - historia nie jest tragedią, lecz komedią Bożą kończącą się triumfem.
Wigilia Paschalna - serce roku liturgicznego
Wigilia Paschalna jest "matką wszystkich wigilii" - nocą, gdy Kościół czuwa z Chrystusem, celebrując Jego przejście ze śmierci do życia. Exsultet otwiera tę celebrację - jest pierwszą modlitwą wielkanocną, błogosławieniem świecy jako symbolu Chrystusa Zmartwychwstałego. W ciemności kościoła, przy jedynym blasku Paschału, śpiewany Exsultet jest jednym z najbardziej przejmujących momentów w rocznym cyklu liturgicznym.