Struktura i kontekst prologu
Prolog Ewangelii Jana (J 1,1-18) jest celowo skonstruowanym hymnem teologicznym. Większość biblistów uważa, że Jan wykorzystał istniejący hymn wczesnochrześcijański i oprawił go komentarzami (wiersze o Janie Chrzcicielu w. 6-8 i 15). Struktura jest koncentryczna - elementy pierwszej połowy odpowiadają elementom drugiej, z centralnym punktem w w. 12-13: "Tym zaś, którzy je przyjęli, dał moc, aby stali się dziećmi Bożymi."
Prolog nawiązuje celowo do początku Księgi Rodzaju: "Na początku Bóg stworzył..." (Rdz 1,1) i "Na początku było Słowo" (J 1,1). Ewangelista pokazuje, że "nowe stworzenie" przez Chrystusa jest jeszcze głębsze od pierwszego stworzenia.
Logos - filozofia i teologia
Termin Logos (gr. Słowo, Rozum, Sens) był znany greckiej filozofii - stoicy rozumieli logos jako rozumną zasadę rządzącą kosmosem. Filona z Aleksandrii łączył grecki logos z Mądrością Bożą (Hokhma) Starego Testamentu. Jan przejmuje ten termin i radykalnie go przekształca: Logos nie jest abstrakcyjną zasadą - jest osobową Boską istotą, która "zamieszkała wśród nas".
To theologiczne mistrzowstwo. Jan mówi do Żydów: "Wasza Mądrość, przez którą Bóg stworzył świat - stała się człowiekiem." Do Greków: "Wasz Rozum kosmiczny - ma imię i twarz: Jezus z Nazaretu."
Kluczowe wersety prologu
W. 4-5: "W Nim było życie, a życie było światłością ludzi. A światłość w ciemności świeci i ciemność jej nie ogarnęła." - Chrystus jest źródłem życia i światła w ciemności grzechu i śmierci.
W. 12: "Wszystkim tym, którzy je przyjęli, dał moc, aby stali się dziećmi Bożymi" - zbawienie jest darem adoptacji, uczestniczenia w synostwie Bożym Chrystusa.
W. 14: "Słowo stało się Ciałem i zamieszkało wśród nas; widzieliśmy chwałę Jego, chwałę jaką Jednorodzony ma od Ojca, pełen łaski i prawdy" - serce prologu i serce chrześcijaństwa: Bóg wchodzi w historię.
Prolog w modlitwie i liturgii
Przez wieki prolog Jana był "ostatnią Ewangelią" - czytaną po każdej Mszy Świętej (do reformy liturgicznej 1969). Wielu wiernych znało go na pamięć po łacinie: "In principio erat Verbum..." Dziś służy jako tekst medytacyjny, lectio divina i jako teologiczne wprowadzenie do rozważania tajemnicy Wcielenia.