Historia dogmatu
Dogmat o nieomylności papieskiej (infallibilitas papalis) ogłosił Sobór Watykański I konstytucją "Pastor Aeternus" (18 lipca 1870). Sama idea nie była nowa - przez wieki papieże i teologowie dyskutowali o granicach autorytetu Stolicy Apostolskiej. Jednak formalna definicja dogmatyczna nastąpiła w 1870 roku w kontekście politycznym: papież Pius IX tracił władzę świecką (likwidacja Państwa Kościelnego przez Risorgimento), a Sobór chciał mocno zdefiniować autorytet duchowy.
Definicja wzbudziła kontrowersje nawet wśród biskupów - ok. 10% opuściło Rzym przed głosowaniem, nie chcąc głosować przeciw. Mniejszość uważała, że czas jest nieodpowiedni, nie że definicja jest błędna teologicznie.
Precyzyjna definicja - czym JEST nieomylność
Nieomylność papieska dotyczy wyłącznie orzeczeń ex cathedra - "z katedry" (czyli z urzędu pasterza Kościoła powszechnego), w sprawach wiary i moralności, gdy papież wyraźnie definiuje je jako obowiązujące dla całego Kościoła.
Warunki nieomylności: (1) papież musi działać jako głowa Kościoła powszechnego, (2) sprawa musi dotyczyć wiary lub moralności, (3) papież musi wyraźnie zdefiniować naukę jako do wierzenia przez cały Kościół.
Czym NIE jest nieomylność
Nieomylność NIE oznacza, że papież: jest bezgrzeszny, nieomylny w sprawach naukowych czy politycznych, nieomylny w każdym swoim nauczaniu, chroniony przed błędami w prywatnych wypowiedziach czy wystąpieniach. Nieomylność to charyzmat chroniący od błędu w ściśle określonych warunkach - nie jest to stan stały ani obejmujący całe życie papieża.
Od 1870 roku nieomylność ex cathedra użyta była dwukrotnie: Wniebowzięcie NMP (1950, Pius XII) i - pośrednio przez formuły Soboru - kilka definicji Soboru Watykańskiego I. Dogmat o Niepokalanym Poczęciu (1854) był formalnie przed definicją, ale retroaktywnie wpisuje się w jej kryteria.
Nieomylność a kolegialność
Sobór Watykański II uzupełnił naukę o nieomylność papieską nauką o kolegialności biskupów. Sobór powszechny, działający razem z papieżem, jest kolejnym podmiotem nieomylnego nauczania. Oba źródła - papież i sobór zjednoczony z papieżem - są wyrazem tego samego charyzmatu, danego Kościołowi dla zachowania depozytu wiary.