Evangelist

**Ewangelista** — W Nowym Testamencie słowo to w formie rzeczownikowej występuje tylko trzykrotnie: Dz 21,8; Ef 4,11; 2 Tm 4,5. Wydaje się ono wskazywać nie tyle na stopień we wczesnej hierarchii kościelnej, ile na funkcję. Apostołowie byli bowiem ewangelistami, o ile głosili Ewangelię (Dz 8,25; 14,20; 1 Kor 1,17); Filip był zarówno diakonem (Dz 6,5), jak i ewangelistą (Dz 8,4-5; 40; 21,8); podobnie święty Tymoteusz był przez świętego Pawła zachęcany do pełnienia dzieła ewangelisty (2 Tm 4,5). Z różnych stwierdzeń zawartych w Nowym Testamencie możemy z pewnym prawdopodobieństwem wywnioskować, że ewangelistami byli wędrowni misjonarze, niekiedy uroczyście wyznaczani, jak miało to miejsce w przypadku świętych Pawła i Barnaby (Dz 13,1-3), aby podróżować i głosić Ewangelię, jednak czasami mający stałe miejsce zamieszkania, jak Filip w Cezarei i Tymoteusz w Efezie. Byli oni obdarzeni szczególnym charyzmatem głoszenia tym, którzy nie znali wiary chrześcijańskiej, i torowania drogi dla bardziej gruntownej i systematycznej pracy pasterzy i nauczycieli. Ich urząd jako taki nie wydaje się jednak sięgać dalej; tak więc, na przykład, z Dziejów Apostolskich 8,4 i nast. dowiadujemy się, że Filip, który z powodzeniem głosił w Samarii i ochrzcił wielu, nie był uprawniony do udzielania Ducha Świętego nawróconym (w. 14). Zgodnie z tym święty Paweł w swoim wykazie darów udzielonych przez Chrystusa dla zbudowania Kościoła, Ef 4,11 (w 1 Kor 12,28 są one pominięte), wymienia ewangelistów na trzecim miejscu, dopiero po Apostołach i Prorokach. W pismach Ojców Apostolskich nie ma wzmianki o ewangelistach; wędrowni misjonarze są czasami nazywani „apostołami”, a czasami, jak w Didache, określani są mianem „nauczycieli”. W późniejszej literaturze kościelnej słowo ewangelista, być może sporadycznie używane jeszcze przez pewien czas w swoim dawnym znaczeniu (Euzebiusz, Historia kościelna V,10), w większości części Kościoła otrzymało inne znaczenie. Stosowane okazjonalnie do lektora w liturgii (Konstytucje apostolskie III), a nawet do diakona (Liturgia świętego Jana Chryzostoma, PG LXIII, 910), zostało stopniowo ograniczone do autorów czterech Ewangelii (Euzebiusz, Historia kościelna III,39 itd.). Wyłącznie w tym znaczeniu używa go współczesna, powszechna mowa. Już w II wieku pisarze chrześcijańscy szukali w wizji Ezechiela (1,5 i nast.) oraz w Apokalipsie (4,6-10) symbolicznych przedstawień czterech Ewangelistów. System, który ostatecznie przeważył w Kościele łacińskim, polegał na symbolizowaniu świętego Mateusza przez człowieka, świętego Marka przez lwa, świętego Łukasza przez wołu, a świętego Jana przez orła (zob. Symbolika). Został on w pełni wyjaśniony przez świętego Hieronima (In Ezech. 1,7), a przyjęty przez świętego Ambrożego (Expos. Ev. S. Luc., Proem.), świętego Grzegorza Wielkiego (In Ezech., Hom. I,4,1) i innych. Święty Ireneusz z jednej strony, a Augustyn, za którym podążył Czcigodny Beda, z drugiej, opracowali odmienne kombinacje. Artyści chrześcijańscy poszli w ślady pisarzy kościelnych i wykorzystali na różne sposoby cztery tradycyjne postacie do przedstawienia Ewangelistów. Wśród najbardziej godnych uwagi dzieł tego rodzaju wystarczy tu wymienić tylko stare mozaiki kościołów S. Pudentiana, S. Sabina, S. Maria Maggiore i S. Paolo fuori le Mura w Rzymie. KAROL L. SOUVAY