Mlodosc i lata kapłanskie
Stanisław ze Szczepanowa urodził się około 1030 roku w Szczepanowie (niedaleko Bochni, w Małopolsce) w rodzinie szlacheckiej. Według tradycji hagiograficznej rodzice przez wiele lat modlili się o potomstwo — Stanisław był wyczekiwanym, jedynym dzieckiem. Jego imię oznacza „stały w chwale" — i rzeczywiście życie całkowicie potwierdziło to imię.
Wykształcenie zdobył w szkole katedralnej w Gnieźnie, a prawdopodobnie również za granicą — we Francji lub Niemczech, na którejś ze słynnych szkół katedralnych epoki. Był człowiekiem głębokiej wiary, a jednocześnie doskonale wykształconym i kompetentnym teologiem prawa kanonicznego. Po powrocie do kraju przyjął święcenia kapłańskie i służył jako kanonik przy katedrze krakowskiej.
Jego biskupim poprzednikiem był Lambert Zula. Gdy Lambert zmarł, kapituła krakowska jednomyślnie wybrała Stanisława na biskupa. Papież Aleksander II zatwierdził ten wybór.
Biskupstwo w Krakowie — pasterz i reformator
W 1072 roku Stanisław został wyświęcony na biskupa krakowskiego przez arcybiskupa gnieźnieńskiego. Czas jego episkopatu przypadł na czasy panowania Bolesława II Śmiałego — króla zdolnego i ambitnego, ale charakteru gwałtownego i skłonnego do przemocy.
Stanisław szybko objął rolę wybitnego pasterza diecezji: dbał o formację kleru, rozwijał sieć parafii i szkół przykościelnych, fundował kościoły, troszczył się o biednych i bezdomnych. Znany był z osobistej ascezy i modlitwy — nocne czuwania i surowy post były stałymi elementami jego życia.
Jako biskup czuł się zobowiązany do upominania króla i możnych w sprawach moralnych — zgodnie z ewangeliczną zasadą braterskiej korrektury. Nie bał się stanąć wobec króla w obronie skrzywdzonych i wymagać poszanowania praw Bożych i ludzkich.
Konflikt z Bolesławem Śmiałym i meczenstwo
Między biskupem a królem narastał konflikt. Bezpośrednią przyczyną był prawdopodobnie sprzeciw Stanisława wobec bezprawnego postępowania Bolesława — m.in. wobec tratowania przez królewskich żołnierzy kobiet i dzieci, nieusprawiedliwionego okrucieństwa lub — wedle innej interpretacji — wobec planów króla dotyczących podporządkowania Kościoła władzy świeckiej.
Stanisław nałożył na króla ekskomunikę — najpoważniejszą karę kościelną, odcinającą Bolesława od sakramentów i wspólnoty wiernych. Odpowiedź króla była gwałtowna i tragiczna: dnia 11 maja 1079 roku Bolesław Śmiały osobiście zamordował biskupa podczas Mszy Świętej w kościele na Skałce w Krakowie. Żołnierze królewscy, którzy wpierw mieli wykonać wyrok, cofnęli się wobec świętości miejsca i osoby biskupa — król wszedł sam i dokonał zbrodni.
Zamordowanie biskupa spowodowało ogromne oburzenie w Polsce i w Europie. Bolesław Śmiały musiał uchodzić z kraju i zakończył życie na wygnaniu na Węgrzech.
Kanonizacja — Kraków, Rzym i Europa
Kult Stanisława rozwinął się natychmiast po jego śmierci. Liczne cuda przy jego grobie sprawiły, że wszczęto starania o kanonizację. Papież Innocenty IV kanonizował Stanisława 17 września 1253 roku w Asyżu — w obecności całego episkopatu polskiego i tłumów pielgrzymów. Była to wielka uroczystość dla całego Kościoła w Polsce.
Już w 1254 roku relikwie świętego przeniesiono uroczyście — w procesji, w której wzięli udział wszyscy biskupi polscy — do katedry wawelskiej. To translatio reliquiarum stało się jednym z najważniejszych wydarzeń religijnych średniowiecznej Polski.
Patron jednosci Polski — symbol duchowy narodu
Swiety Stanisław jest głównym (wraz ze świętym Wojciechem) patronem Polski. Jego wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 8 maja. Grób biskupa na Wawelu stał się miejscem pielgrzymek królewskich — przez wieki przyszłe polskie monarchowie modlili się przy nim przed koronacją.
Legenda głosi, że ciało Stanisława, posiekane przez króla, cudownie się zrosło — stając się symbolem jedności narodu polskiego. Polska, wielokrotnie poddawana rozbiciu i zaborom, odnajdywała w tej legendzie przesłanie o sile jedności i nieuchronnym powrocie do całości. Jan Paweł II, krakowianin z wyboru, szczególnie czcił świętego Stanisława — poświęcił mu encyklikę Redemptor hominis i wielokrotnie nawiązywał do jego patronatu.
- Atrybuty ikonograficzne: szaty biskupie, miecz lub topor (narzędzie meczenstwa), wskrzeszony Piotrowin
- Dzien wspomnienia: 8 maja
- Glowne centrum kultu: katedra na Wawelu i kosciol na Skalce w Krakowie