Patriarcha i patriarchat

Patriarcha i patriarchat

Patriarcha (gr. patriarchēs; łac. patriarcha) to tytuł oznaczający ojca lub wodza rasy, klanu lub rodziny. W chrześcijaństwie termin ten odnosi się do najwyższych dygnitarzy kościelnych po papieżu, którzy sprawują jurysdykcję nad metropolitami i biskupami na określonym terytorium. Tytuł ten, wywodzący się z tradycji biblijnej, ewoluował od honorowego epitetu do oficjalnej rangi hierarchicznej, używanej od VIII i IX wieku.

Życiorys

Pochodzenie tytułu patriarcha sięga Septuaginty, gdzie używano go dla wodzów plemion izraelskich (np. 1 Kronik 24:31; 27:22). W Nowym Testamencie (Hebrajczyków 7:4) odnosi się do Abrahama jako „ojca wielu narodów” (Rodzaju 17:4), a także do Dawida (Dz 2,29) i dwunastu synów Jakuba (Dz 7,8-9). To ostatnie znaczenie stało się szczególnie ważne, gdy mówiono o „Dwunastu Patriarchach” jako głowach plemion.

W pierwszych trzech stuleciach chrześcijaństwa istnieli dygnitarze kościelni z prawami i przywilejami patriarchów, ale oficjalny tytuł pojawił się dopiero później. Jako chrześcijański tytuł honorowy słowo to po raz pierwszy zastosowano do papieża Leona I w liście Teodozjusza II (408-450; Mansi, VI, 68). Biskupi jurysdykcji bizantyjskiej używali go wobec swojego wodza, Akacjusza (471-489; Evagrius, „H.E.”, III, 9).

Św. Grzegorz z Nazjanzu mówił: „starsi biskupi, a słuszniej patriarchowie” (Orat., xlii, 23). Sokrates podaje, że Ojcowie Soboru Konstantynopolitańskiego I (381) „ustanowili patriarchów”, co oznaczało metropolitów prowincji (Historia Kościoła V.8). W V i VI wieku Celidoniusz z Bezanonu i Nicecjusz z Lionu byli nadal nazywani patriarchami (Acta SS., Luty III, 742; Grzegorz z Tours, „Hist. Francorum”, V, xx).

Kult i dziedzictwo

Stopniowo, od VIII i IX wieku, słowo patriarcha stało się oficjalnym tytułem, używanym wyłącznie jako oznaczenie określonej rangi w hierarchii. Oznaczało najwyższych biskupów, którzy rządzili metropolitami jako metropolitani nad swoimi biskupami sufragańskimi, poddając się tylko pierwszemu patriarsze w Rzymie. W wcześniejszych stuleciach nazwa pojawiała się w połączeniu z „arcybiskupem”, np. „arcybiskup i patriarcha”, jak w Kodeksie Justyniana (Gelzer, „Der Streit über den Titel des ökumen. Patriarchen” w „Jahrbuch für protest. Theol.”, 1887).

„Wszyscy święci Patriarchowie i Prorocy” – wezwanie z litanii, podkreślające ogólne znaczenie tytułu dla ojców Starego Prawa.

Ikonografia

W ikonografii chrześcijańskiej patriarchowie są często przedstawiani jako starsi mężczyźni z brodami, w bogatych szatach liturgicznych, z pastorałem i krzyżem patriarchalnym, symbolizującymi ich władzę nad metropolitami i biskupami.

Źródła

• Mansi, VI, 68 – list Teodozjusza II do papieża Leona I.
• Evagrius, „Historia Ecclesiastica”, III, 9 – o Akacjuszu.
• Św. Grzegorz z Nazjanzu, „Oratio”, xlii, 23.
• Sokrates, „Historia Kościoła”, V.8.
• Acta Sanctorum, Luty III, 742 – o Celidoniuszu z Bezanonu.
• Grzegorz z Tours, „Historia Francorum”, V, xx – o Nicecjuszu z Lionu.
• Gelzer, „Der Streit über den Titel des ökumenischen Patriarchen” w „Jahrbuch für protestantische Theologie”, 1887.