Patriarch and Patriarchate — biografia, kult i znaczenie

**Katolicka Encyklopedia (1913)/Patriarcha i Patriarchat** Nazwy najwyższych dostojników kościelnych po papieżu oraz terytorium, którym rządzą. I. POCHODZENIE TYTUŁU Patriarcha (gr. *patriarches*; łac. *patriarcha*) oznacza ojca lub naczelnika rodu (*patria*, klan lub rodzina). Słowo to występuje w Septuagincie na określenie naczelników plemion (np. 1 Krn 24,31; 27,22 – *patriarchai ton phylon*; por. 2 Krn 23,20 itd.); w Nowym Testamencie (Hbr 7,4) odnosi się do Abrahama jako odpowiednik jego tytułu „ojciec wielu narodów” (Rdz 17,4), do Dawida (Dz 2,29) oraz do dwunastu synów Jakuba (Dz 7,8-9). To ostatnie stało się szczególnym znaczeniem słowa, gdy używano go w odniesieniu do postaci biblijnych. Naczelnicy plemion byli „Dwunastoma Patriarchami”, choć słowo to używane jest również w bardziej ogólnym sensie na określenie ojców Starego Prawa w ogóle, np. w inwokacji litanii: „Wszyscy święci Patriarchowie i Prorocy”. Nazwy chrześcijańskich dostojników we wczesnych czasach były czasami zapożyczane z życia cywilnego (*episkopos*, *diakonos*), a czasami od Żydów (*presbyteros*). Nazwa patriarcha należy do tej drugiej kategorii. Biskupi szczególnej godności byli nazywani patriarchami, tak jak diakoni byli nazywani lewitami, ponieważ ich miejsce odpowiadało analogicznie miejscom w Starym Prawie. Wszystkie takie tytuły stawały się terminami technicznymi, oficjalnymi tytułami, tylko stopniowo. Początkowo używano ich luźno jako tytułów honorowych bez ścisłego znaczenia; jednak we wszystkich takich przypadkach rzeczywistość istniała, zanim zaczęto używać jakiejś specjalnej nazwy. W pierwszych trzech wiekach istnieli dostojnicy kościelni posiadający wszystkie prawa i prerogatywy patriarchów; ale oficjalny tytuł pojawia się dopiero później. Jako chrześcijański tytuł honorowy słowo patriarcha pojawia się po raz pierwszy w odniesieniu do papieża Leona I w liście Teodozjusza II (408-450; Mansi, VI, 68). Biskupi jurysdykcji bizantyjskiej stosują go do swojego zwierzchnika, Akacjusza (471-489; Ewagriusz, „H. E.”, III, 9). Był to jednak wciąż jedynie honorowy epitet, który można było nadać każdemu czcigodnemu biskupowi. Święty Grzegorz z Nazjanzu mówi: „starsi biskupi, a właściwiej, patriarchowie” (Orat., XLII, 23). Sokrates mówi, że Ojcowie Soboru Konstantynopolitańskiego I (381) „ustanowili patriarchów”, co najwyraźniej oznacza metropolitów prowincji (H. E., V, viii). Jeszcze w V i VI wieku Celidoniusz z Besançon i Nicetiusz z Lyonu są nadal nazywani patriarchami (Acta SS., Feb., III, 742; Grzegorz z Tours, „Hist. Francorum”, V, xx). Stopniowo więc – z pewnością od VIII i IX wieku – słowo to staje się oficjalnym tytułem, używanym odtąd wyłącznie w znaczeniu określonej rangi w hierarchii, rangi naczelnych biskupów, którzy rządzili metropolitami, tak jak metropolici rządzili swoimi biskupami sufraganami, sami będąc podległymi jedynie pierwszemu patriarsze w Rzymie. W tych wcześniejszych wiekach nazwa pojawia się zazwyczaj w połączeniu z „arcybiskup”, „arcybiskup i patriarcha”, jak w Kodeksie Justyniana (Gelzer, „Der Streit über den Titel des ökumen. Patriarchen” w „Jahrbuch für protest. Theol.”, 1887). Spór o tytuł Patriarchy Ekumenicznego w VI wieku (zob. JAN POSTNIK) pokazuje, że nawet wtedy nazwa ta nabierała technicznego znaczenia. Późniejszy średniowieczny i nowożytny rozwój, schizmy oraz tworzenie patriarchatów tytularnych i tzw. „mniejszych” doprowadziły do tego, że obecnie wiele osób rości sobie prawo do tego tytułu; ale we wszystkich przypadkach oznacza on ideę szczególnej rangi – najwyższej, z wyjątkiem katolików, którzy uznają jeszcze wyższy papiestwo. Patriarchat (gr. *patriarcheia*; łac. *patriarchatus*) jest słowem pochodnym oznaczającym urząd, stolicę, panowanie patriarchy lub, najczęściej, terytorium, którym rządzi. Odpowiada on biskupstwu, biskupstwu i diecezji w odniesieniu do biskupa. II. TRZEJ PATRIARCHOWIE Najstarsze prawo kanoniczne uznawało tylko trzech biskupów za posiadających to, co późniejsze wieki nazwały prawami patriarchalnymi – biskupów Rzymu, Aleksandrii i Antiochii. Następca świętego Piotra oczywiście zajmował najwyższe miejsce i łączył w swojej osobie wszystkie godności. Był nie tylko biskupem, ale także metropolitą, prymasem i patriarchą; Metropolitą Prowincji Rzymskiej, Prymasem Italii i pierwszym z patriarchów. Gdy tylko zorganizowano hierarchię wśród biskupów, najwyższa władza i godność pozostały przy Biskupie Rzymu. Papież łączy powyższe stanowiska, a każde z nich daje mu szczególną relację z wiernymi i biskupami na odpowiadającym mu terytorium. Jako papież jest widzialną głową całego Kościoła; żaden chrześcijanin nie znajduje się poza jego papieską jurysdykcją. Jako Biskup Rzymu jest biskupem diecezjalnym tylko tej diecezji; jako metropolita rządzi Prowincją Rzymską; jako prymas rządzi biskupami Italii; jako patriarcha rządzi tylko Zachodem. Jako patriarcha papież rzymski od początku rządził wszystkimi ziemiami zachodnimi, gdzie łacina była niegdyś językiem cywilizowanym, a wciąż jest językiem liturgicznym, gdzie obecnie używa się prawie wyłącznie rytu rzymskiego i obowiązuje rzymskie prawo kanoniczne (np. celibat, nasze zasady postu i wstrzemięźliwości itp.). Dla chrześcijan na Wschodzie jest najwyższym papieżem, a nie patriarchą. Stąd zawsze istniała bliższa relacja między biskupami zachodnimi a papieżem niż między nim a ich wschodnimi braćmi, podobnie jak istnieje jeszcze bliższa relacja między nim a biskupami suburbikarnymi Prowincji Rzymskiej, której jest metropolitą. Wiele praw, których przestrzegamy, to nie powszechne prawa katolickie, ale prawa patriarchatu zachodniego. Przed Soborem Nicejskim (325) dwóch biskupów na Wschodzie posiadało tę samą patriarchalną władzę nad rozległymi terytoriami – biskupi Aleksandrii i Antiochii. Trudno powiedzieć dokładnie, w jaki sposób uzyskali tę pozycję. Organizacja prowincji pod metropolitami naśladowała, jako rzecz oczywistej wygody, organizację cesarstwa dokonaną przez Dioklecjana (Fortescue, „Orthodox Eastern Church”, 21-23). W tym układzie najważniejszymi miastami na Wschodzie były Aleksandria w Egipcie i Antiochia w Syrii. Tak więc biskup Aleksandrii stał się zwierzchnikiem wszystkich biskupów i metropolitów egipskich; biskup Antiochii zajmował to samo miejsce w Syrii, a jednocześnie rozszerzał swoje panowanie na Azję Mniejszą, Grecję i resztę Wschodu. Dioklecjan podzielił cesarstwo na cztery wielkie prefektury. Trzy z nich (Italia, Galia i Illyricum) tworzyły patriarchat rzymski, czwarta, „Wschód” (Praefectura Orientis), miała pięć (cywilnych) „diecezji” – Trację, Azję, Pont, Diecezję Wschodu i Egipt. Egipt był patriarchatem aleksandryjskim. Patriarchat antiocheński obejmował cywilną „Diecezję” Wschodu. Pozostałe trzy cywilne podziały – Tracja, Azja i Pont – prawdopodobnie rozwinęłyby się w odrębne patriarchaty, gdyby nie pojawienie się Konstantynopola (tamże, 22-25). Później popularne stało się łączenie wszystkich trzech patriarchatów z Księciem Apostołów. Święty Piotr panował również w Antiochii; założył Kościół w Aleksandrii przez swojego ucznia świętego Marka. W każdym razie Sobór Nicejski w 325 roku uznaje nadrzędne miejsce biskupów tych trzech miast jako „starodawny zwyczaj” (kan. VI). Rzym, Aleksandria i Antiochia to trzy stare patriarchaty, których wyjątkowa pozycja i porządek zostały zakłócone przez późniejszy rozwój. III. PIĘĆ PATRIARCHATÓW Kiedy pielgrzymi zaczęli tłumnie napływać do Świętego Miasta, biskup Jerozolimy, strażnik świętych miejsc, zaczął być postrzegany jako ktoś więcej niż zwykły sufragan Cezarei. Sobór Nicejski (325) przyznał mu honorowe pierwszeństwo, z zastrzeżeniem jednak metropolitalnych praw Cezarei (kan. VII). Juwenalis z Jerozolimy (420-458) zdołał ostatecznie, po wielu sporach, zmienić tę honorową pozycję w rzeczywisty patriarchat. Sobór Chalcedoński (451) odłączył Palestynę i Arabię (Synaj) od Antiochii i utworzył z nich Patriarchat Jerozolimski (Sesja VII i VIII). Od tego czasu Jerozolima jest zawsze zaliczana do stolic patriarchalnych jako najmniejsza i ostatnia (tamże, 25-28). Jednak największą zmianą, tą, która spotkała się z największym sprzeciwem,

Źródła

• Wikipedia — Patriarch and Patriarchate