Papież św. Eleuteriusz (Eleutheros)

Papież św. Eleuteriusz (Eleutheros)

Papież św. Eleuteriusz, zmarły około 189 roku, był biskupem Rzymu od około 174 roku. Pochodził z Nikopolis w Grecji i jako diakon służył Kościołowi rzymskiemu za czasów papieża Aniceta. Jego pontyfikat przypadł na okres względnego pokoju dla chrześcijan w Rzymie, choć naznaczony był wyzwaniami ze strony ruchu montanistycznego oraz herezji gnostyckich.

Życiorys

Zgodnie z Liber Pontificalis, Eleuteriusz urodził się w Nikopolis w Grecji. Z relacji Hegezypusa wiadomo, że był diakonem Kościoła rzymskiego za pontyfikatu papieża Aniceta (ok. 154-164). Pełnił tę funkcję również za czasów św. Sotera, którego zastąpił na Stolicy Piotrowej około 174 roku.

Podczas gdy za panowania cesarza Marka Aureliusza w różnych częściach imperium dochodziło do niepokojów wobec chrześcijan, prześladowania w samym Rzymie nie były szczególnie gwałtowne. De Rossi datuje męczeństwo św. Cecylii na koniec panowania tego cesarza, jednak data ta nie jest pewna. Za rządów Kommodusa (180-192) chrześcijanie cieszyli się praktycznie nieprzerwanym pokojem, choć w tym czasie (180-185) w Rzymie miał miejsce męczeństwo św. Apolloniusza.

W drugiej połowie II wieku, szczególnie za pontyfikatu Eleuteriusza, do Rzymu i Galii dotarł ruch montanistyczny, który powstał w Azji Mniejszej. Jego specyficzny charakter utrudniał zajęcie zdecydowanego stanowiska. Podczas gwałtownych prześladowań w Lyonie w 177 roku miejscowi spowiednicy pisali z więzienia o nowym ruchu do braci azjatyckich i frygijskich, a także do papieża Eleuteriusza. Nosicielem listu do papieża był prezbiter Ireneusz, wkrótce potem biskup Lyonu. Z oświadczeń Euzebiusza wynika, że wierni z Lyonu, choć przeciwni montanizmowi, opowiadali się za wyrozumiałością i błagali o zachowanie jedności kościelnej.

Z relacji Tertuliana (Przeciw Praksie 1) wynika, że rzymski biskup skierował kiedyś do montanistów kilka listów pojednawczych, które jednak zostały przypomniane. Prawdopodobnie chodzi o papieża Eleuteriusza, który długo się wahał, ale po sumiennym i dokładnym przestudiowaniu sytuacji oświadczył się przeciwko montanistom. W Rzymie heretycy gnostycy i marcjonici nadal propagowali swoje fałszywe nauki.

Kult i dziedzictwo

Liber Pontificalis przypisuje papieżowi Eleuteriuszowi dekret, że chrześcijanie nie powinni gardzić żadnym rodzajem jedzenia. Prawdopodobnie wydał taki edykt przeciwko gnostykom i montanistom, choć możliwe, że pisarz Liber Pontificalis przypisał mu dekret obowiązujący około roku 500.

Ten sam pisarz jest odpowiedzialny za niezwykłe stwierdzenie dotyczące wczesnej działalności misyjnej Kościoła rzymskiego. Według Liber Pontificalis, papież Eleuteriusz otrzymał od Lucjusza, brytyjskiego króla, list, w którym ten ostatni oświadczył, że na jego polecenie chce zostać chrześcijaninem. Historycznie rzecz biorąc, fakt ten jest niepewny.

„Hic accepit epistula a Lucio Brittanio rege, ut Christianus efficerentur per ejus mandatum” – Liber Pontificalis o liście króla Lucjusza do papieża Eleuteriusza.

Ikonografia

Dostarczony tekst nie zawiera informacji na temat ikonografii św. Eleuteriusza.

Źródła

• Liber Pontificalis
• Hegezypus
• Euzebiusz z Cezarei
• Tertulian, Przeciw Praksie 1
• De Rossi