Mniejsze zakony

Mniejsze zakony

Mniejsze zakony (łac. Ordines Minores) to niższe stopnie hierarchii kościelnej w Kościele katolickim, odróżniane od zakonów „głównych” lub „świętych”. Obecnie w szeregi duchowieństwa wstępuje się przez tonsurę, a następnie kolejno przyjmuje wszystkie święcenia bez pomijania. Funkcje liturgiczne dawniej związane z mniejszymi zakonami są obecnie wypełniane przez duchownych wyższych klas (np. egzorcyzm) lub przez świeckich (np. śpiew, służba przy ołtarzu). W Kościele zachodnim istnieją cztery mniejsze zakony: portier, lektor, egzorcysta i akolita.

Historia i rozwój

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa wstępowano do duchowieństwa, aby pełnić określone funkcje zarezerwowane dla kościelnych. Funkcje te były dwojakiego rodzaju: liturgiczne, które stanowiły zakony (nawet niższej rangi), oraz pozostałe urzędy kościelne, powierzane duchownym (wyświęconym lub nie). Wśród tych urzędów znajdowali się notariusze, defensores ecclesiae, oeconomi, katecheci, kantorzy, fossory (odpowiedzialni za cmentarze) oraz diakonisy. Urzędy te nie stanowiły jednak zakonów, a ich posiadacze byli częścią duchowieństwa bez święceń, podobnie jak dzisiejsi duchowni i świeccy bracia.

Funkcje liturgiczne związane z mniejszymi zakonami były pierwotnie nieokreślonym udziałem w służbie liturgicznej, dawniej całkowicie powierzonej diakonom. To wyjaśnia różnice w mniejszych zakonach między Kościołem łacińskim a Kościołami Wschodnimi. Na Wschodzie, po Synodzie w Trullo (692 r.), zgodnie z jego szóstym kanonem, znani są tylko lektorzy i kantorzy, a trzy inne mniejsze zakony (portier, egzorcysta, akolita) są uznawane za zawarte w subdiakonacie. Na Wschodzie subdiakonat pozostał porządkiem mniejszym, podczas gdy na Zachodzie stopniowo odłączał się od mniejszych zakonów ze względu na wyższe funkcje liturgiczne i ślub celibatu. Ostatecznie papież Innocenty III włączył subdiakonat do głównych zakonów, czyniąc subdiakona, diakona i kapłana kwalifikowanymi do episkopatu (ok. 9, „De aetate et qualit.”, I, tit. 14, an. 1207).

„On (Novatian) wiedział, że w tym Kościele (Rzymu) było 46 kapłanów, 7 diakonów, 7 subdiakonów, 42 akolitów i 52 egzorcystów, lektorów i porterów.” – List papieża Korneliusza do Fabiusza z Antiochii (ok. 252 r.), cytowany przez Euzebiusza z Cezarei w Historia Kościelna I.6.43.

Powyższy cytat wskazuje, że oprócz akolitów, którzy w Rzymie byli niemal asymilowani z subdiakonami, istniała nieokreślona klasa duchownych trzech ostatnich zakonów. Sugeruje to, że nie wszyscy duchowni przechodzili przez wszystkie cztery niższe rzędy; Sobór Sardycki (kan. xi) również potwierdza tę praktykę.

Kult i dziedzictwo

Mniejsze zakony stanowią historyczny fundament hierarchii kościelnej, a ich funkcje liturgiczne ewoluowały na przestrzeni wieków. Choć obecnie są one rzadko udzielane jako odrębne święcenia, ich dziedzictwo jest widoczne w strukturach Kościoła katolickiego i wschodniego. W Kościele zachodnim kantorzy pełnią jedynie urząd, a nie zakon, podczas gdy na Wschodzie lektorzy i kantorzy pozostają jedynymi mniejszymi zakonami po Synodzie w Trullo.

Źródła

• Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna I.6.43 (list papieża Korneliusza do Fabiusza z Antiochii).
• Synod w Trullo (692 r.), kanon 6.
• Innocenty III, dekret „De aetate et qualit.”, I, tit. 14 (1207 r.).
• Sobór Sardycki, kanon xi.