Katolicki (termin)

Katolicki (termin)

Słowo "katolicki" (gr. katholikos, od katholou — "w całej całości", tj. "uniwersalne") pojawia się w klasykach greckich, takich jak Arystoteles i Polibiusz. Było swobodnie używane przez wczesnych pisarzy chrześcijańskich w znaczeniu pierwotnym i niekościelnym, np. "zmartwychwstanie katolickie" (Justyn Męczennik), "katolicka dobroć Boga" (Tertulian) czy "cztery wiatry katolickie" (Ireneusz). W tym kontekście oznaczało "ogólne", "powszechne" lub "absolutne", przeciwstawiając się pojęciom merikos (częściowy) lub idios (szczególny). Przykładem tego użycia jest wyrażenie "Listy katolickie", odnoszące się do pism św. Piotra, Judy i innych, skierowanych do całego Kościoła, a nie do poszczególnych wspólnot lokalnych.

Rozwój znaczenia technicznego

Połączenie "Kościół katolicki" (katholike ekklesia) po raz pierwszy pojawia się w liście św. Ignacego Antiocheńskiego do Smyrnejczyków, napisanym około 110 roku. Zawiera on słowa: "Gdziekolwiek się pojawi biskup, tam niech będzie lud, tak jak Jezus, tam jest Kościół powszechny". Istnieją jednak różnice zdań co do precyzyjnej konotacji tego wyrażenia w kontekście; protestancki teolog Kattenbusch interpretuje je w znaczeniu mia mone — "jedynego" Kościoła.

Od tego czasu techniczne znaczenie słowa "katolicki" pojawia się coraz częściej zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Na początku IV wieku niemal całkowicie wyparło ono pierwotne, bardziej ogólne znaczenie. Wcześniejsze przykłady zebrał Caspari w Quellen zur Geschichte des Taufsymbole. Odniesienie (ok. 155 roku) do "biskupa kościoła katolickiego w Smyrnie" w Liście o męczeństwie św. Polikarpa (rozdz. XVI) zakłada bardziej techniczne użycie tego słowa, choć niektórzy krytycy uznają ten fragment za interpolację.

Z kolei sens techniczny niewątpliwie pojawia się we fragmencie muratoryjskim (ok. 180 roku), gdzie mówi się o niektórych pismach heretyckich, że "nie mogą być przyjęte w Kościele katolickim". Nieco później Klemens Aleksandryjski stwierdza wyraźnie:

"Mówimy, że Kościół prymitywny i katolicki jest jedynym, zarówno w istocie, jak i pozornym, zarówno w pochodzeniu, jak i w rozwoju, zgadzając się tak samo w jedności jednej wiary" (Stromata, VII, xvii; P.G., IX, 552).

Z tego i innych fragmentów wynika, że zastosowanie techniczne zostało jasno określone na początku III wieku. W tym znaczeniu słowo "katolicki" oznacza zdrową doktrynę w przeciwieństwie do herezji oraz jedność organizacji w przeciwieństwie do schizmy (Lightfoot, Ojcowie Apostolscy, część II, t. I, s. 414 n. i 621 n.; II, 310-312). W rzeczywistości termin "katolicki" wkrótce stał się w wielu przypadkach zwykłym powołaniem — właściwą nazwą prawdziwego Kościoła założonego przez Chrystusa, podobnie jak często mówi się o "Kościele prawosławnym", odnosząc się do ustalonej religii Cesarstwa Rzymskiego.

Źródła

• Justyn Męczennik, Dialog z Żydem Tryfonem
• Tertulian, De Oratione
• Ireneusz z Lyonu, Adversus Haereses
• Ignacy Antiocheński, List do Smyrnejczyków (ok. 110 r.)
• List o męczeństwie św. Polikarpa (ok. 155 r.)
• Fragment muratoryjski (ok. 180 r.)
• Klemens Aleksandryjski, Stromata, VII, xvii (P.G., IX, 552)
• Caspari, Quellen zur Geschichte des Taufsymbole, III, 149 sqq.
• Lightfoot, Ojcowie Apostolscy, część II, t. I, s. 414 n. i 621 n.; II, 310-312
• Kattenbusch, Das apostolische Symbolum (1900), II, 922