Święty Francis of Nagasaki — kult

Kult św. Franciszka z Asyżu – między średniowieczną legendą a współczesną pobożnością

Święty Franciszek z Asyżu (1181–1226) należy do najbardziej rozpoznawalnych postaci chrześcijaństwa. Jego duchowość, radykalne ubóstwo i miłość do stworzenia sprawiły, że już za życia stał się obiektem szczególnej czci. Po śmierci kult świętego rozwinął się błyskawicznie, a jego wpływ na Kościół i kulturę europejską pozostaje niezmiennie silny. W niniejszym artykule przyjrzymy się najważniejszym aspektom tego kultu: jego genezie, relikwiom, miejscom kultu oraz związanym z nim odpustom.

Zagadnienie: Kult świętego

Kult św. Franciszka narodził się jeszcze przed jego oficjalną kanonizacją w 1228 r., zaledwie dwa lata po śmierci. Jak zauważa André Vauchez, „życie i pośmiertne losy Franciszka są przykładem niezwykłej dynamiki religijnej, która przekształciła lokalnego ascetę w świętego o uniwersalnym znaczeniu” [1]. Już w pierwszych biografiach – autorstwa Tomasza z Celano (1229) oraz św. Bonawentury (1263) – podkreślano niezwykłość jego stygmatów, które stały się centralnym elementem hagiografii [2].

Kult ten rozprzestrzeniał się dzięki braciom mniejszym, którzy głosili jego nauczanie i przypisywali mu liczne cuda. W 1230 r. papież Grzegorz IX wydał bullę Qui plante, w której potwierdzał autentyczność stygmatów, co nadało oficjalny charakter czci [4]. Według K. L. Cunninghama „Franciszek został uznany za świętego, którego życie naśladowało Chrystusa w sposób tak dosłowny, że jego fizyczne znaki stały się wzorem dla późniejszych mistyków” [6]. W XV i XVI w. kult zyskał nowy wymiar za sprawą reform wewnątrz zakonu franciszkańskiego, a jego popularność przetrwała reformację, choć w niektórych regionach Europy była poddawana krytyce [8].

Zagadnienie: Relikwie

Relikwie św. Franciszka odgrywają kluczową rolę w jego kulcie. Już w 1230 r. jego ciało zostało przeniesione do nowo wybudowanej bazyliki w Asyżu, gdzie spoczywa do dziś. Jak podaje A. Little, „wczesne źródła podkreślają, że dostęp do grobu był ściśle kontrolowany, a relikwie – szczególnie fragmenty habitu i bandaże nasączone krwią ze stygmatów – były przedmiotem intensywnego handlu i darowizn” [2].

Do najcenniejszych relikwii należą habit, welon oraz pasek, które przechowywane są w Asyżu, Florencji i Rzymie. W 2000 r. Kenneth M. Capalbo, recenzując „Francis of Assisi: Early Documents”, zwrócił uwagę, że „wczesne teksty liturgiczne i kazania dowodzą, iż w XIII w. relikwie Franciszka były używane do uzdrawiania chorych i wypędzania demonów” [3]. Współcześnie relikwie te są nadal czczone, a niektóre – jak całun grobowy – poddawane badaniom naukowym [5]. Warto dodać, że w 1818 r. odnaleziono trumnę z jego ciałem, co potwierdziło autentyczność miejsca pochówku i umocniło kult [10].

Zagadnienie: Miejsca kultu

Najważniejszym miejscem kultu jest Bazylika św. Franciszka w Asyżu, wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Składa się z dwóch kościołów: górnego, ozdobionego freskami Giotta, oraz dolnego, gdzie znajduje się grób świętego. Michael W. Blastic i M. Robson podkreślają, że „już w XIII w. Asyż stał się celem pielgrzymek z całej Europy, a franciszkanie budowali klasztory i kościoły pod wezwaniem swojego założyciela w każdym zakątku kontynentu” [9].

Inne znaczące miejsca to: Porcjunkula (kaplica Matki Bożej Anielskiej w Asyżu), gdzie Franciszek założył zakon, oraz Grotta del Beato (grotą modlitwy) w Asyżu. W Polsce kult św. Franciszka jest żywy w sanktuariach w Krakowie, Warszawie i Kaliszu. Daniel Anlezark w recenzji książki Vaucheza zauważa, że „miejsca kultu Franciszka stały się przestrzenią dialogu między duchowością średniowieczną a nowożytnymi poszukiwaniami religijnymi” [10]. Współcześnie Asyż jest również mekką dla ekologów i działaczy pokojowych, którzy widzą w Franciszku patrona ochrony środowiska.

Zagadnienie: Odpusty

Odpusty związane z kultem św. Franciszka wywodzą się z tradycji franciszkańskiej. Najsłynniejszym jest Odpust Porcjunkuli (lub Asyski), ustanowiony w 1216 r. Według legendy Franciszek miał wyprosić u papieża Honoriusza III odpust zupełny dla wszystkich, którzy nawiedzą kaplicę Matki Bożej Anielskiej w dniu 2 sierpnia. T. M. Oliveira w pracy o portugalskich tekstach nowożytnych wskazuje, że „odpust ten był szeroko propagowany w kazaniach i modlitewnikach, a jego znaczenie wzrosło w okresie potrydenckim, gdy Kościół kładł nacisk na sakrament pokuty” [7].

W 1263 r. papież Urban IV rozszerzył go na inne kościoły franciszkańskie. Współcześnie Odpust Porcjunkuli jest nadal praktykowany, a jego teologiczne podstawy badał m.in. André Vauchez, który podkreśla, że „odpust ten był wyrazem franciszkańskiego rozumienia miłosierdzia Bożego i wspólnoty świętych” [1]. Warto dodać, że odpusty związane z Franciszkiem były przedmiotem sporów teologicznych w XIV w., ale ostatecznie zostały zatwierdzone przez Kościół [4]. Dziś pielgrzymi przybywający do Asyżu 2 sierpnia mogą uzyskać odpust zupełny pod zwykłymi warunkami.

Podsumowanie

Kult św. Franciszka z Asyżu jest zjawiskiem niezwykle bogatym i wielowymiarowym. Jego początki sięgają bezpośrednio po śmierci świętego, a relikwie, miejsca kultu i odpusty tworzą spójny system pobożnościowy, który przetrwał wieki. Jak zauważa Cunningham, „Franciszek pozostaje świętym, który łączy w sobie radykalne wezwanie ewangeliczne z ludzką potrzebą dotknięcia sacrum” [6]. Dziś jego kult nie tylko trwa, ale zyskuje nowe znaczenia w kontekście ekologicznym i międzyreligijnym, co potwierdza, że średniowieczny święty wciąż przemawia do współczesnego człowieka.

Bibliografia

• [1] P. Urban, „Review Of 'Francis Of Assisi: The Life And Afterlife Of A Medieval Saint' By A. Vauchez”, 2013, DOI: 10.5860/CHOICE.50-3811.
• [2] A. Little, „The Sources of the History of St. Francis of Assisi”, 1902, DOI: 10.1093/EHR/XVII.LXVIII.643.
• [3] Kenneth M. Capalbo, „Francis of Assisi: Early Documents, Volume I: The Saint (review)”, 2000, DOI: 10.1353/CAT.2000.0012.
• [4] André Vauchez, M. Cusato, „Francis of Assisi: The Life and Afterlife of a Medieval Saint”, 2012.
• [5] E. Salter, „Sources for the Biography of St. Francis of Assisi”, 1930, DOI: 10.2307/2848145.
• [6] L. Cunningham, „Francis of Assisi as a Catholic Saint”, 2006, DOI: 10.1353/LOG.2006.0004.
• [7] T. M. Oliveira, „'In Christi Crucifixi Similitudinem Tansformandum' : a representação de S. Francisco de Assis em alguns textos em prosa no Portugal Moderno”, 2017.
• [8] H. Feld, „Franziskus von Assisi”, 2001, DOI: 10.1007/978-3-476-00091-0_146.
• [9] Michael W. Blastic, M. Robson, „Francis and his hagiographical tradition”, 2011, DOI: 10.1017/CCOL9780521760430.006.
• [10] Daniel Anlezark, „Francis of Assisi: The life and afterlife of a medieval saint [Book Review]”, 2013.