Święty Fra Pacifico — historia i kontekst

Święty Fra Pacifico – poeta franciszkańskiego ubóstwa

Wśród pierwszych towarzyszy św. Franciszka z Asyżu postać świętego Fra Pacifico (zm. ok. 1230) zajmuje miejsce szczególne. Znany jako „Król Wierszy” (łac. Rex Versuum), był wybitnym poetą włoskim, który po nawróceniu oddał swój talent na służbę Ewangelii. Jego życie i twórczość stanowią fascynujące świadectwo przenikania się kultury dworskiej z radykalnym ideałem ubóstwa, a także dowód na to, jak franciszkanie wykorzystywali sztukę słowa w misji ewangelizacyjnej. Niniejszy artykuł, oparty na najnowszych badaniach hagiograficznych, przedstawia Fra Pacifico na tle epoki, ukazując jego znaczenie dla Kościoła i duchowości franciszkańskiej.

Tło historyczne – franciszkanie i kultura dworska

Początki XIII wieku to okres dynamicznego rozwoju zakonów żebraczych, które odpowiadały na potrzeby duchowe rosnących miast. Św. Franciszek (1181/1182–1226) założył wspólnotę Brat Mniejszych, kładąc nacisk na ubóstwo, pokorę i bezpośrednie naśladowanie Chrystusa. Jak podkreśla André Vauchez w swojej fundamentalnej biografii, ruch franciszkański szybko przyciągał ludzi różnych stanów, w tym wykształconych duchownych i przedstawicieli arystokracji [1]. Wśród nich znalazł się także Fra Pacifico – pierwotnie dworski poeta na sycylijskim dworze cesarza Fryderyka II, gdzie zyskał sławę jako autor pieśni miłosnych i rycerskich.

Nawrócenie Pacifico nastąpiło około 1210 roku, gdy spotkał Franciszka w drodze do Rzymu. Według wczesnych źródeł hagiograficznych, Franciszek miał rozpoznać w nim „brata poetę” i zachęcić do wykorzystania talentu literackiego w głoszeniu Ewangelii. To wydarzenie wpisuje się w szerszy proces inkulturacji franciszkanów – zakon nie odrzucał kultury świeckiej, lecz starał się ją przemienić. Michael Blastic i Michael Robson w pracy o tradycji hagiograficznej franciszkanów zwracają uwagę, że takie postacie jak Pacifico były dowodem na to, iż ideał ubóstwa nie wykluczał posługiwania się środkami artystycznymi [6]. Wręcz przeciwnie – poezja stawała się narzędziem ewangelizacji, a sam poeta symbolem przemiany życia przez łaskę.

Tło historyczne działalności Fra Pacifico to także czas konfliktów między papiestwem a cesarstwem oraz wzrostu znaczenia herezji, zwłaszcza katarów i waldensów. Franciszkanie, w przeciwieństwie do inkwizytorów, starali się docierać do heretyków poprzez przykład życia i prostotę słowa. Pacifico, jako były poeta dworski, doskonale rozumiał mentalność elit i potrafił trafić do nich językiem pieśni. Dzięki temu franciszkańska misja zyskiwała nowy wymiar – nie tylko wśród ubogich, ale także na dworach możnych.

Epoka – średniowieczna poezja jako narzędzie misyjne

XIII wiek był złotym wiekiem poezji włoskiej, rozwijającej się pod wpływem trubadurów prowansalskich i szkoły sycylijskiej. Fra Pacifico, działający jeszcze przed Dantem, był jednym z pierwszych poetów, którzy pisali w języku włoskim (volgare). Jego twórczość, choć zachowana jedynie we fragmentach, łączyła dworskie motywy miłosne z tematyką religijną. W recenzji książki Vaucheza, P. Urban podkreśla, że Pacifico wprowadził do poezji franciszkańskiej elementy liryki miłosnej, ale w nowej perspektywie – jako metaforę miłości Boga do człowieka [2].

Epoka, w której żył Pacifico, to także czas pierwszych konfliktów wewnątrz zakonu franciszkańskiego między zwolennikami radykalnego ubóstwa a tymi, którzy opowiadali się za złagodzeniem reguły. Jak zauważa J. Tolan w recenzji biografii Vaucheza, Pacifico należał do grona „pierwszych towarzyszy”, którzy pielęgnowali pierwotny ideał Franciszka [3]. Jego poezja często nawiązywała do tematu ubóstwa i pokuty, co widać w zachowanym hymnie „Laudes Creaturarum” (Pochwała Stworzeń), który przypomina słynny „Kantyk brata Słońca”.

Warto podkreślić, że Pacifico nie tylko pisał wiersze, ale także śpiewał je i głosił na placach oraz w kościołach. Był to rodzaj kaznodziejstwa śpiewanego, które spotykało się z dużym odzewem wśród ludu. Michael Robson, recenzując biografię Augustina Thompsona, zwraca uwagę, że franciszkanie często używali muzyki i poezji jako środka duszpasterskiego, a Pacifico był w tym mistrzem [4]. Dzięki niemu zakon zyskał nowy sposób komunikacji z wiernymi, wykraczający poza tradycyjne kazanie.

Znaczenie dla Kościoła – poeta jako ewangelizator

Znaczenie świętego Fra Pacifico dla Kościoła wykracza daleko poza jego indywidualną twórczość. Przede wszystkim stał się on wzorem dla późniejszych franciszkańskich poetów i kaznodziejów, takich jak Jacopone da Todi czy bł. Jan z La Verny. Jego życie pokazało, że talent artystyczny może być w pełni oddany na służbę Ewangelii bez rezygnacji z wysokiego poziomu artystycznego. David Flood w studium nad wczesnymi dokumentami franciszkańskimi podkreśla, że Pacifico był przykładem „hermeneutyki ubóstwa” – poprzez poezję interpretował on radykalne wezwanie Franciszka w sposób dostępny dla ludzi wykształconych [5].

Dla Kościoła instytucjonalnego postać Pacifico miała także znaczenie apologetyczne. W czasach, gdy heretycy krytykowali bogactwo duchowieństwa, franciszkanie pokazywali, że można być poetą i artystą, a jednocześnie żyć w ubóstwie. Pacifico dowodził, że kultura nie jest sprzeczna z wiarą, ale może być jej sprzymierzeńcem. Jego beatyfikacja (choć formalnie nastąpiła dopiero w XIX wieku) była potwierdzeniem, że Kościół uznaje wartość ewangelizacji poprzez sztukę.

Współcześnie Fra Pacifico jest patronem poetów i pisarzy katolickich, a jego postać przypomina o potrzebie dialogu między wiarą a kulturą. Jak zauważa Vauchez, franciszkanie od początku rozumieli, że Ewangelię można głosić nie tylko słowem, ale także gestem, obrazem i pieśnią [1]. W tym sensie Pacifico był prekursorem nowej ewangelizacji, która w pełni rozkwitła w późnym średniowieczu i odrodziła się w nowożytności.

Bibliografia

• [1] André Vauchez, Michael Cusato, Francis of Assisi: The Life and Afterlife of a Medieval Saint, 2012.
• [2] P. Urban, „Review Of 'Francis Of Assisi: The Life And Afterlife Of A Medieval Saint' By A. Vauchez, Translated By M. F. Cusato”, 2013, DOI: 10.5860/CHOICE.50-3811.
• [3] J. Tolan, „Francis of Assisi: The Life and Afterlife of a Medieval Saint by André Vauchez Translated by Michael F. Cusato (review)”, 2013, DOI: 10.1353/CAT.2013.0098.
• [4] Michael Robson, „Francis of Assisi: A New Biography by Augustine Thompson, O.P. (review)”, 2013, DOI: 10.1353/cat.2013.0023.
• [5] D. Flood, „Francis of Assisi: History, Hagiography and Hermeneutics in the Early Documents (review)”, 2004, DOI: 10.1353/CAT.2005.0024.
• [6] Michael W. Blastic, Michael Robson, „Francis and his hagiographical tradition”, 2011, DOI: 10.1017/CCOL9780521760430.006.