Kult świętego Wincentego Ferreriusza – kaznodziei, cudotwórcy i patrona

Święty Wincenty Ferrer (właśc. Vicent Ferrer i Galzeran, 1350–1419) to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci późnego średniowiecza. Dominikanin, kaznodzieja, teolog i misjonarz, przeszedł do historii jako „Anioł Sądu Ostatecznego”, który nawracał tysiące słuchaczy od Katalonii po północne Włochy. Jego kult, sięgający czasów przedkanonizacyjnych, przez stulecia ewoluował, zyskując nowe formy wyrazu – od liturgii po widowiska uliczne. W niniejszym artykule przyjrzymy się fenomenowi kultu św. Wincentego Ferreriusza, szczególnemu nabożeństwu do jego relikwii, kluczowym miejscom kultu oraz związanym z nim odpustom.

Zagadnienie: Kult świętego

Kult Wincentego Ferreriusza narodził się jeszcze za jego życia, a po śmierci w 1419 r. przybrał na sile dzięki licznym doniesieniom o cudach [3]. Już w 1455 r. papież Kalikst III (sam pochodzący z Walencji) kanonizował dominikanina, co oficjalnie potwierdziło jego świętość. Co ciekawe, proces kanonizacyjny, opracowany przez Alfonsa Esponerę Cerdána, ukazuje, jak szybko i spontanicznie rozwijał się kult – świadkowie zeznawali o uzdrowieniach, uwolnieniach z niewoli i nawróceniach [3]. W Walencji, rodzinnym mieście świętego, jego wspomnienie stało się jednym z najważniejszych świąt lokalnych, a w XV i XVI w. jego wizerunek pojawiał się na obrazach, rzeźbach i witrażach w całej Koronie Aragonii.

Kult świętego miał także silny wymiar polityczny i językowy. Jak podkreśla A. F. Francés, w Walencji od wieków wzywano Wincentego Ferreriusza jako obrońcy języka walenckiego („llengua valenciana”) [1]. To niezwykłe zjawisko – święty stał się symbolem tożsamości regionalnej, a jego kazania, wygłaszane w języku ludu, były przywoływane jako argument w sporach o status języka. Co więcej, jego kult nie ograniczał się do Półwyspu Iberyjskiego. Chiara Maria Concina dokumentuje, że w północnych Włoszech, zwłaszcza w Novarze, już w XV w. istniały rękopisy opisujące jego życie i cuda, co świadczy o szybkim rozprzestrzenieniu się nabożeństwa [2].

Fenomenem kultu Wincentego Ferreriusza jest też jego obecność w sztuce widowiskowej. V. Escartí analizuje „Dansa per a sant Vicent Ferrer” – taniec religijny z manuskryptu 3619 Biblioteki Katalonii, który łączył elementy teatralne, muzyczne i taneczne w ramach świątecznych procesji [5]. To pokazuje, że kult świętego nie był jedynie sprawą modlitwy, ale także radosnego świętowania, w którym uczestniczyły całe społeczności.

Zagadnienie: Relikwie

Relikwie św. Wincentego Ferreriusza odgrywały kluczową rolę w rozwoju jego kultu. Jego ciało, pierwotnie złożone w katedrze w Vannes (Bretania), gdzie zmarł, stało się celem pielgrzymek. Jednak największe znaczenie dla Walencji miało przeniesienie części relikwii do rodzinnego miasta świętego. W klasztorze dominikanów w Walencji przechowywano m.in. jego habit, kielich oraz fragmenty kości. Relikwie te były wystawiane podczas uroczystości ku czci świętego, a wierni przypisywali im moc uzdrawiania i ochrony przed zarazą.

Proces kanonizacyjny z 1454 r. szczegółowo opisuje cuda dokonane za wstawiennictwem świętego, często związane z dotknięciem jego relikwii [3]. Warto dodać, że w 2018 r. opublikowano krytyczne wydanie akt tego procesu, które potwierdza, jak wielką wagę przywiązywano do autentyczności i kultu relikwii [3]. W północnych Włoszech, w Novarze, również znajdowały się cząstki relikwii Wincentego, co było dowodem na rozległą sieć jego kultu [2].

Zagadnienie: Miejsca kultu

Głównym ośrodkiem kultu św. Wincentego Ferreriusza jest Walencja, a w szczególności klasztor św. Dominika (Convent de Sant Domènec). To właśnie tam znajduje się kaplica poświęcona świętemu, a w mieście corocznie odbywają się uroczystości ku jego czci. Jednak miejsc kultu jest znacznie więcej. W samej Katalonii i Walencji istnieją dziesiątki kościołów pod jego wezwaniem. W Barcelonie, w dzielnicy El Raval, stoi kościół Sant Vicenç de Sarrià, a w mieście Alicante – pustelnia poświęcona świętemu.

Poza Hiszpanią Wincenty Ferreriusz jest czczony we Francji (Vannes, Bretania), we Włoszech (Novara, Bolonia) oraz w Ameryce Łacińskiej, dokąd kult przybył wraz z hiszpańskimi dominikanami. W Novarze, jak wykazała Chiara Concina, już w XV w. istniała silna tradycja nabożeństwa do świętego, a rękopis z Archiwum Historycznego Diecezji Novara potwierdza, że jego życie było tam znane i czczone [2].

Co ciekawe, miejsca kultu często powstawały w związku z misjami kaznodziejskimi świętego. Philip Daileader w swojej biografii podkreśla, że Wincenty Ferreriusz podróżował po całej Europie Zachodniej, a tam, gdzie głosił kazania, wznoszono później kaplice i kościoły [6]. Jego kult miał więc charakter wędrowny, podobnie jak jego życie.

Zagadnienie: Odpusty

Odpusty związane z kultem św. Wincentego Ferreriusza były ważnym elementem pobożności późnośredniowiecznej. Już bulla kanonizacyjna z 1455 r. przyznawała odpusty tym, którzy nawiedzali jego grób w Vannes lub w Walencji w dniu jego święta (5 kwietnia). Z czasem, w XVI i XVII w., papieże rozszerzali te przywileje na inne kościoły pod jego wezwaniem.

Szczególnie popularne były odpusty związane z nowenną do świętego, odprawianą przed jego wspomnieniem. Wierni wierzyli, że modlitwa za wstawiennictwem Wincentego Ferreriusza może skrócić czas spędzany w czyśćcu. W Walencji, podczas uroczystości ku czci świętego, ogłaszano odpusty zupełne dla uczestników procesji i mszy świętych. Jak zauważa T. M. Romero, w XVI w. wydawano liczne przekłady żywotów świętego, które często zawierały informacje o odpustach, co miało zachęcić wiernych do nabożeństwa [4].

Współcześnie odpusty są nadal związane z bazylikami św. Wincentego Ferreriusza w Walencji i Vannes, a także z kościołami dominikańskimi na całym świecie. Wierni mogą uzyskać odpust cząstkowy za pobożne nawiedzenie tych miejsc w dniu wspomnienia świętego.

Podsumowanie

Kult św. Wincentego Ferreriusza to fascynujące zjawisko, które łączy w sobie wymiar religijny, społeczny i polityczny. Od średniowiecznych procesji po współczesne pielgrzymki, od relikwii w Walencji po rękopisy w Novarze – święty dominikanin pozostaje ważnym patronem dla Katalończyków, Walencjan i wielu innych wiernych na świecie. Jego kult, bogaty w odpusty i widowiska, pokazuje, jak żywa może być tradycja hagiograficzna, która nieustannie się rozwija i adaptuje do nowych czasów.

Bibliografia

• [1] A. F. Francés, La multisecular invocació de sant Vicent Ferrer com a defensor de la «llengua valenciana», 2019, DOI: 10.28939/RVF.V3I0.65
• [2] Chiara Maria Concina, La presència de Vicent Ferrer a Itàlia del nord: la Vita transmesa pel ms. XXVII de l’Arxiu Històric Diocesà de Novara, 2019, DOI: 10.28939/RVF.V3I0.63
• [3] Alfonso Esponera Cerdán (ed.), Proceso de Canonización del Maestro Vicente Ferrer O.P., 2018, recenzja: Alejandro López-Ribao, OP, 2020, DOI: 10.15581/007.29.39929
• [4] T. M. Romero, Sobre les causes i les estratègies editorials d'una traducció: La vida de sant Vincente Ferrer (1589), 2011, DOI: 10.1080/14753820.2011.587965
• [5] V. Escartí, La ‘Dansa per a sant Vicent Ferrer’ del manuscrit 3619 de la Biblioteca de Catalunya i el seu context coreoteatral festiu, 2021, DOI: 10.28939/rvf.v5.163
• [6] Philip Daileader, San Vicente Ferrer. Su mundo y su vida, 2019, recenzja: J. García-Cuadrado, 2020, DOI: 10.15581/007.29.39928