Bł. Małgorzata Pole w sztuce sakralnej – ikonografia, przedstawienia i kult

Bł. Małgorzata Pole (1473–1541), hrabina Salisbury i męczennica, jest postacią, której kult odrodził się w XIX wieku, szczególnie w Anglii. Jej wizerunek, choć nie tak powszechny jak innych świętych Małgorzat, pojawia się w sztuce sakralnej – w portretach, witrażach i dewocjonaliach. W niniejszym artykule, wykorzystując badania nad kultem i ikonografią innych świętych Małgorzat, przyjrzymy się ikonografii, sztuce sakralnej i przedstawieniom artystycznym związanym z tą błogosławioną.

Ikonografia

Ikonografia bł. Małgorzaty Pole kształtowała się pod wpływem tradycji przedstawiania świętych męczenników. Jej głównymi atrybutami są topór – narzędzie egzekucji, która odbyła się w Tower of London – oraz różaniec, symbol pobożności i wierności Kościołowi katolickiemu. W odróżnieniu od św. Małgorzaty Szkockiej, która często ukazywana jest z księgą i koroną, podkreślając jej rolę królowej i fundatorki [3], Małgorzata Pole przedstawiana jest w skromnym stroju wdowy, co akcentuje jej pokorę i męczeństwo. Badania nad polityką literacką świętości [1] wskazują, że hagiografia i ikonografia często służyły celom politycznym. W przypadku Małgorzaty Pole, jej wizerunek był wykorzystywany przez katolików angielskich do podkreślenia oporu wobec reformacji i tyranii Henryka VIII. Kult św. Małgorzaty Antiocheńskiej [6] dostarcza wzorców dla przedstawiania męczennic, które często ukazywane są z narzędziami tortur. Małgorzata Pole, choć nie jest tak popularna, wpisuje się w tę tradycję, a jej atrybuty jednoznacznie wskazują na jej los. Warto zauważyć, że w wcześniejszych portretach, jak ten Holbeina, topór nie występuje – pojawia się dopiero w XIX wieku, po beatyfikacji, gdy ikonografia uległa uproszczeniu i często dodawano palmę męczeństwa oraz koronę, nawiązując do średniowiecznych wzorców.

Sztuka sakralna

Sztuka sakralna związana z bł. Małgorzatą Pole obejmuje witraże, portrety i dewocjonalia. Witraże w kościołach katolickich w Anglii, na przykład w kościele św. Etheldredy w Londynie, ukazują ją z koroną męczeństwa i palmą, często w towarzystwie innych męczenników angielskich. Podobnie jak ewangeliarz św. Małgorzaty Szkockiej [4], który był cennym przedmiotem liturgicznym i przykładem sztuki ottońskiej, tak i przedmioty związane z Małgorzatą Pole – jej różaniec, modlitewniki – pełnią funkcję sakralną i są przechowywane jako relikwie. Lee [2] analizuje rolę cudów w rozwoju kultu świętych; w przypadku Małgorzaty Pole brak udokumentowanych cudów sprawił, że jej kult opierał się głównie na męczeństwie i pochodzeniu z dynastii Plantagenetów. Mimo to, sztuka sakralna związana z nią rozwijała się, szczególnie po beatyfikacji w 1886 roku. W kościołach pojawiły się obrazy i witraże, które miały inspirować wiernych do naśladowania jej cnót. Keene [5] wskazuje, że hagiografia może legitymizować prawa dziedziczne; w przypadku Małgorzaty Pole, jej wizerunek w sztuce sakralnej często podkreślał królewskie pochodzenie, co miało znaczenie polityczne. Witraże przedstawiające Małgorzatę Pole często znajdują się w kaplicach poświęconych męczennikom angielskim, co podkreśla jej związek z innymi ofiarami reformacji.

Przedstawienia artystyczne

Najsłynniejszym przedstawieniem artystycznym bł. Małgorzaty Pole jest portret z warsztatu Holbeina (ok. 1535), znajdujący się w National Portrait Gallery w Londynie. Ukazuje on ją w stroju wdowy, z różańcem w dłoniach, na ciemnym tle. Portret ten łączy renesansowy realizm z symboliką – różaniec wskazuje na jej pobożność, a skromny strój na pokorę. Co istotne, w portrecie tym nie ma topora – atrybut męczeństwa dodano dopiero w późniejszych przedstawieniach dewocyjnych. W XIX wieku powstały liczne ryciny i obrazy, które popularyzowały jej wizerunek, często idealizując jej rysy i dodając palmę oraz topór. Badania nad przedstawieniami św. Małgorzaty z Cortony [9] pokazują, że wizerunki świętych ewoluują, by odpowiadać potrzebom duchowym wiernych. Podobnie, wizerunek Małgorzaty Pole był dostosowywany do różnych kontekstów – od portretu historycznego po dewocyjny obrazek. Wingfield [7] bada, jak teksty hagiograficzne kształtują wizerunek świętej; w przypadku Małgorzaty Pole, żywoty pisane po beatyfikacji wpłynęły na jej ikonografię, podkreślając macierzyństwo i męczeństwo. Bledsoe [10] analizuje przedstawienia ciała świętej w sztuce; w przypadku Małgorzaty Pole scena egzekucji jest rzadko przedstawiana, ale jej atrybuty – topór i palma – jednoznacznie wskazują na męczeństwo. Ciekawe jest, że w przeciwieństwie do św. Małgorzaty Antiocheńskiej, która często ukazywana jest ze smokiem, Małgorzata Pole nie ma takich fantastycznych elementów – jej ikonografia jest bardziej realistyczna i historyczna.

Podsumowując, bł. Małgorzata Pole, choć mniej znana niż inne święte Małgorzaty, posiada bogatą ikonografię i sztukę sakralną, które odzwierciedlają jej rolę jako męczennicy i matki. Badania nad kultem świętych Małgorzat dostarczają narzędzi do analizy jej wizerunków, które ewoluowały na przestrzeni wieków. Dalsze studia, jak te recenzowane przez Harrill [8], mogą pomóc w lepszym zrozumieniu jej miejsca w historii sztuki sakralnej i hagiografii.

Bibliografia

• [1] K. Ash, St Margaret and the literary politics of Scottish sainthood, 2015.
• [2] S. Lee, The Miracles and Cult of St Margaret of Scotland, 2018.
• [3] C. Keene, Saint Margaret, Queen of the Scots, 2013.
• [4] R. Rushforth, St Margaret's gospel-book, 2007.
• [5] C. Keene, The Dunfermline Vita of St. Margaret of Scotland: Hagiography as an Articulation of Hereditary Rights, 2009.
• [6] C. Pearce, The Cult of St Margaret of Antioch, 1997.
• [7] E. Wingfield, Reading and writing St Margaret of Scotland from Turgot’s Vita to the Blackadder Prayerbook, 2018.
• [8] C. Harrill, recenzja książki Keene, 2015.
• [9] D. Burr, The Life and Miracles of Saint Margaret of Cortona (1247–1297) by Fra Giunta Bevegnati, 2013.
• [10] J. Bledsoe, The Cult of St. Margaret of Antioch at Tarrant Crawford: The Saint’s Didactic Body and Its Resonance for Religious Women, 2013.