Święty Bl. Margaret of Hungary — kult

Kult bł. Małgorzaty Węgierskiej – między dynastyczną świętością a dominikańską legendą

Bł. Małgorzata Węgierska (1242–1271), córka króla Beli IV i Marii Laskaris, już za życia uznawana była za wzór pokory i umartwienia. Wstąpiła do dominikańskiego klasztoru na Wyspie Zajęczej (dzisiejszy Budapeszt), gdzie złożyła śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Jej śmierć w wieku 29 lat zapoczątkowała niezwykle żywy kult, który przez stulecia łączył w sobie elementy dynastycznej polityki, dominikańskiej hagiografii oraz ludowej pobożności. W niniejszym artykule przyjrzymy się czterem kluczowym aspektom tego zjawiska: rozwojowi kultu, losom relikwii, głównym miejscom kultu oraz znaczeniu odpustów.

Zagadnienie: Kult świętego

Kult bł. Małgorzaty rozwinął się tuż po jej śmierci, głównie za sprawą dominikanów, którzy dostrzegli w niej doskonały wzór ascetycznej świętości. Już w XIII wieku zaczęły krążyć opowieści o jej cudach, które, jak to często bywało w przypadku świętych dziewic, podkreślały jej męstwo duchowe i szczególną więź z Chrystusem [1], [2]. Badania Wiktora Deáka nad tzw. Legenda Maior ukazują, jak dominikańscy hagiografowie celowo kształtowali wizerunek Małgorzaty jako „oblubienicy Chrystusa”, łącząc motywy znane z żywotów św. Małgorzaty z Antiochii (np. walka z bestią) z lokalną tradycją królewskiej ascezy [10]. Co istotne, kult dynastii Arpadów – do której należała Małgorzata – już wcześniej został utrwalony poprzez postać jej ciotki, św. Elżbiety Węgierskiej. Ottó Gecser zwraca uwagę, że w XIII wieku nastąpiło wzajemne przenikanie się hagiografii Elżbiety i Małgorzaty, co prowadziło do powstawania nowych wersji legend i umacniania pozycji Węgier jako „krainy świętych” [3], [5]. W przeciwieństwie jednak do swojej ciotki, Małgorzata nie była królową, lecz mniszką – stąd jej kult przybrał bardziej klasztorny, kontemplacyjny charakter, choć nie brakowało w nim elementów dynastycznej propagandy.

Zagadnienie: Relikwie

Losy relikwii bł. Małgorzaty są niezwykle burzliwe i nierozerwalnie związane z historią Węgier. Jej ciało spoczęło początkowo w klasztorze na Wyspie Zajęczej, które stało się celem licznych pielgrzymek. W 1273 roku, zaledwie dwa lata po śmierci, przeprowadzono pierwsze przeniesienie jej szczątków do bogatszego grobowca, co było równoznaczne z lokalną beatyfikacją. Z czasem, w związku z zagrożeniem tureckim, relikwie ewakuowano. Trafiły m.in. do Bratysławy, a później do Budy. W XVII wieku część relikwii przekazano do kościoła jezuitów w Trnawie (dzisiejsza Słowacja). W 1789 roku, podczas kasaty klasztorów, relikwie niemal całkowicie rozproszono. Dziś przechowywane są w kilku miejscach: główna część znajduje się w kościele franciszkanów w Budapeszcie (w kaplicy św. Małgorzaty), inne fragmenty trafiły do zbiorów kościelnych w Ostrzyhomiu i Pécs. Droga relikwii odzwierciedla nie tylko dzieje węgierskiego Kościoła, ale także pokazuje, jak ważną rolę w kulcie pełni materialny kontakt ze świętą – podobnie jak w przypadku relikwii św. Małgorzaty Szkockiej, które podlegały uroczystym translacjom i były przedmiotem szczególnej czci [7].

Zagadnienie: Miejsca kultu

Głównym ośrodkiem kultu pozostawał od samego początku klasztor dominikanek na Wyspie Zajęczej. Po jego zniszczeniu w XVI wieku funkcję tę przejęły inne świątynie. Do najważniejszych miejsc należą:

• Kościół Franciszkanów w Budapeszcie – obecnie główne sanktuarium bł. Małgorzaty, gdzie znajduje się jej sarkofag (zrekonstruowany w XVIII wieku). To tu, w każdą rocznicę jej śmierci, gromadzą się tysiące wiernych.
• Bazylika w Ostrzyhomiu – przechowuje relikwie drugiej klasy (fragmenty habitów, naczynia liturgiczne związane ze świętą).
• Kościół św. Małgorzaty w Trnawie – w słowackiej części historycznych Węgier, gdzie relikwie przez wieki cieszyły się dużym kultem.
• Liczne wezwania – na Węgrzech, ale także w Polsce i na Słowacji, istnieją kościoły pod jej wezwaniem, często wznoszone w XVIII i XIX wieku na fali odrodzenia kultu świętych narodowych.

Co ciekawe, podobnie jak w średniowiecznej Anglii kult św. Małgorzaty z Antiochii przyciągał wiernych obu płci, tak na Węgrzech do sanktuarium bł. Małgorzaty pielgrzymowały zarówno kobiety, szukające wstawiennictwa w sprawach rodzinnych, jak i mężczyźni, proszący o opiekę w podróżach i wojnach [6], [8]. Miejsca kultu stały się areną licznych uzdrowień i nawróceń, które dokumentowano w księgach cudów.

Zagadnienie: Odpusty

Odpusty odgrywały kluczową rolę w popularyzacji kultu, oferując wiernym konkretne korzyści duchowe w zamian za pielgrzymkę i modlitwę. Już w 1272 roku papież Grzegorz X udzielił odpustu zupełnego tym, którzy nawiedzą grób Małgorzaty w dniu jej śmierci (18 stycznia). W XIV-XV wieku różni papieże i legaci apostolscy nadawali kolejne przywileje odpustowe dla klasztoru na Wyspie Zajęczej, co spotęgowało napływ pielgrzymów. Praktyka ta wpisywała się w szerszy trend – jak zauważa Katherine J. Lewis, w późnośredniowiecznej Anglii odpusty związane ze świętymi dziewicami (zwłaszcza św. Małgorzatą z Antiochii) stanowiły skuteczne narzędzie duszpasterskie, zachęcające wiernych do uczestnictwa w życiu sakramentalnym [8]. Na Węgrzech odpusty połączone z modlitwą „Za wstawiennictwem bł. Małgorzaty” były reklamowane w specjalnych drukach (modlitewnikach i plakatach) już w XVII wieku. Co więcej, w 1943 roku – po trwającym kilka stuleci procesie beatyfikacyjnym – papież Pius XII potwierdził nadanie odpustów dla wszystkich, którzy nawiedzą jej sanktuarium w Budapeszcie w święto 18 stycznia. W ten sposób dawna średniowieczna praktyka odżyła w nowoczesnej formie.

Podsumowanie

Kult bł. Małgorzaty Węgierskiej to nie tylko przykład dynastycznej hagiografii, ale także świadectwo żywotności węgierskiego chrześcijaństwa. Jego trwałość – od XIII wieku po dzień dzisiejszy – wynikała z umiejętnego połączenia elementów ascetycznych, narodowych i uniwersalnych. Relikwie, choć rozproszone, nadal przyciągają wiernych, a miejsca kultu stanowią centra duchowej odnowy. Odpusty, zarówno te historyczne, jak i współczesne, utrzymują żywą pamięć o świętej, która „żyjąc w ukryciu, stała się światłem dla swojego narodu”. To właśnie ta synteza – pokory i polityki, modlitwy i ludowej pobożności – sprawia, że bł. Małgorzata Węgierska zachowuje swoją aktualność w XXI wieku.

Bibliografia

• [1] H. Magennis, „Listen Now All and Understand”: Adaptation of Hagiographical Material for Vernacular Audiences in the Old English Lives of St. Margaret, 1996, DOI: 10.2307/2865199.
• [2] E. Whatley, Virgin Martyrs: Legends of Sainthood in Late Medieval England (review), 2010, DOI: 10.1353/bio.2010.0304.
• [3] O. Gecser, Lives of St. Elizabeth: Their Rewritings and Diffusion in the Thirteenth Century, 2009, DOI: 10.1484/J.ABOL.5.101974.
• [4] C. Pearce, The Cult of St Margaret of Antioch, 1997, DOI: 10.1177/096673509700001605.
• [5] O. Gecser, Lives of St. Elizabeth: Their Rewritings and Diffusion in the Thirteenth Century, 2009, DOI: 10.1484/j.abol.5.101974.
• [6] K. French, A Maid with a Dragon: The Cult of St Margaret of Antioch in Medieval England, by Juliana Dresvina (review), 2017, DOI: 10.1093/EHR/CEX213.
• [7] S. Lee, The Miracles and Cult of St Margaret of Scotland, 2018, DOI: 10.3366/SHR.2018.0350.
• [8] K. Lewis, The Life of St Margaret of Antioch in Late Medieval England: a Gendered Reading, 1998, DOI: 10.1017/S0424208400013620.
• [9] P. Szarmach, Writing women saints in Anglo-Saxon England, 2013, DOI: 10.3138/9781442664579.
• [10] V. Deák, The Birth of a Legend: the So-called Legenda Maior of Saint Margaret of Hungary and Dominican Hagiography, 2009, DOI: 10.1484/J.RM.5.101145.