W roku 1323, podczas konsystorza w Awinionie, papież Jan XXII ogłosił kanonizację Tomasza z Akwinu, wypowiadając słowa, które przeszły do historii teologii: „Jego nauka rozświetliła Kościół lepiej niż nauka wszystkich innych doktorów razem wziętych". Niemal siedem wieków później Jan Paweł II w encyklice Fides et ratio (1998) ponowił tę ocenę, wskazując akwinaty jako wzór harmonijnego spotkania wiary i rozumu. Żaden inny teolog nie wywarł tak trwałego i wszechstronnego wpływu na myśl chrześcijańską jak dominikański zakonnik urodzony w zamku Roccasecca, w połowie drogi między Neapolem a Rzymem.
Początki i formacja — od Montecassino do Paryża
Tomasz urodził się około roku 1225 jako siódme dziecko Landulfa z Akwinu, rycerza na służbie cesarza Fryderyka II, i Teodory z Chieti. Rodzina należała do drobnej szlachty lombardzkiej, skoligaconej z domem hrabiów Akwino. Mając pięć lat, chłopiec trafił jako oblat do benedyktyńskiego opactwa Montecassino, gdzie pragnęła go oddać matka, licząc na to, że zostanie opatem tej prestiżowej wspólnoty. Przez blisko dziewięć lat uczył się tam gramatyki, retoryki i elementów filozofii, zanurzony w rytmie opus Dei i monastycznej tradycji lectio divina.
Około roku 1239, gdy konflikty Fryderyka II z papiestwem zmusiły cesarza do zamknięcia opactwa, Tomasz przeniósł się do Neapolu, gdzie na dworskim uniwersytecie fundacji Fryderyka spotkał się z myślą Arystotelesa, filtrowaną przez komentarze arabskie — przede wszystkim Ibn Ruszda (Awerroesa) i Ibn Siny (Awicenny). To spotkanie okazało się przełomowe: osiemnastolatek dostrzegł w pogańskim filozofie narzędzie niezbędne do budowy naukowej teologii chrześcijańskiej. W tym samym czasie zetknął się z braćmi zakonu kaznodziejskiego, założonego zaledwie trzydzieści lat wcześniej przez świętego Dominika Guzmana.
W roku 1244 Tomasz złożył habit dominikański, wywołując rodzinną burzę. Bracia przez kilkanaście miesięcy przetrzymywali go siłą w zamku Roccasecca, usiłując skłonić do porzucenia zakonu. Wedle hagiograficznej tradycji, utrwalonej przez Wilhelma z Tocco w Ystoria sancti Thome (ok. 1318), rodzeństwo nasłało nawet na celę Tomasza nierządnicę, którą ten przepędził rozżarzonym drewnem z kominka, rysując na ścianie znak krzyża. Legendarna czy nie, scena ta symbolicznie wyraża wybór, przed którym stanął młody akwinata: życie świeckie w wygodzie czy radykalny ideał mendicantes.
Po uwolnieniu Tomasz trafił do Kolonii, gdzie przez kilka lat (ok. 1248-1252) studiował pod kierunkiem Alberta Wielkiego, encyklopedysty i przyrodnika, który pierwszy w środowisku łacińskim sformułował program chrystianizacji Arystotelesa. To Albert miał powiedzieć o milczącym uczniu: „Nazywacie go niemym wołem, ale ów niemy wół swoim ryczeniem wypełni kiedyś cały świat". W roku 1252 Tomasz pojawił się na Uniwersytecie Paryskim jako baccalarius sententiarius, by komentować Sententiae Piotra Lombarda — obowiązkowy etap na drodze do magisterium teologii.
Paryż i Italie — życie Doktora między katedrą a pergaminem
W roku 1256 Tomasz uzyskał tytuł magistra teologii na Université de Paris, obejmując jedną z katedr zastrzeżonych dla dominikanów. Paryskie środowisko akademickie było w połowie XIII wieku tyglem intelektualnym: toczył się tam spór o awerroizm łaciński (Siger z Brabantu głosił teorię podwójnej prawdy i wieczności świata), kwitł konflikt między zakonnikami mendicantes a klerem diecezjalnym, a mistrzowie nauk wyzwolonych pierwsi w historii Zachodu czytali całego Arystotelesa po łacinie.
Tomasz prowadził dysputy, komentował Biblię (jako magister regens musiał codziennie wykładać Pismo Święte), pisał quaestiones disputatae i quodlibeta. Rytm jego życia był rytmem dominikańskiej szkoły: modlitwa liturgiczna, lectio, disputatio, praedicatio. Brat Reginald z Piperno, nieodłączny towarzysz i sekretarz, wspominał, że Tomasz dyktował jednocześnie kilku skrybom różne teksty, przechodząc płynnie od jednego do drugiego. Pracował nocami, zasypiając przy modlitwie, i wedle tradycji nieraz widywano go w lewitacji podczas odprawiania Mszy świętej.
Po pierwszym pobycie w Paryżu (1256-1259) Tomasz wrócił do Italii, gdzie przez dekadę pracował dla dworu papieskiego jako teolog i wykładowca (Anagni, Orvieto, Rzym, Viterbo). Wtedy powstały między innymi Summa contra Gentiles (ok. 1259-1265), pomyślana jako podręcznik apologetyki dla misjonarzy pracujących wśród muzułmanów i Żydów, oraz komentarze do pism Pseudo-Dionizego Areopagity, Boecjusza i coraz pełniejsze komentarze do Arystotelesa. W Orvieto Tomasz nawiązał owocną współpracę z Wilhelmem z Moerbeke, dominikaninem i znakomitym hellenistą, który na jego prośbę sporządzał nowe, dosłowne tłumaczenia tekstów Stagiryty wprost z greki.
Drugi pobyt w Paryżu (1269-1272) był najbardziej intensywnym twórczym okresem: Tomasz ukończył większą część Summa Theologiae, polemizował z awerroistami i z franciszkańskim augustynizmem Jana Peckhama, komentował Ewangelię Jana i listy Pawłowe. Jesienią 1272 wrócił do Neapolu, by zorganizować nowe studium generalne dominikanów. 6 grudnia 1273 roku, podczas Mszy świętej ku czci świętego Mikołaja, przeżył mistyczne doświadczenie, po którym odłożył pióro, mówiąc Reginaldowi: „Nie mogę więcej pisać. Wszystko, co napisałem, wydaje mi się słomą w porównaniu z tym, co zobaczyłem".
Summa Theologiae — architektura wiedzy o Bogu
Summa Theologiae pozostaje najbardziej imponującym gmachem myśli teologicznej w dziejach Kościoła łacińskiego. Tomasz rozpoczął jej pisanie ok. 1265-1266 roku, a śmierć przerwała pracę na trzeciej części, przy traktacie o pokucie — braki uzupełnili uczniowie fragmentami z Komentarza do Sentencji. Całość liczy ponad dwa miliony słów, jest podzielona na trzy główne części i składa się z 512 kwestii, 2669 artykułów i blisko 10 000 odpowiedzi na zarzuty.
Struktura i metoda
Każdy artykuł Summy ma ściśle określoną formę: pytanie (utrum), zarzuty (obiectiones), odpowiedź (respondeo dicendum) i odpieranie zarzutów (ad primum/secundum/tertium). Ta scholastyczna metoda, zakorzeniona w tradycji sic et non Abelarda i Sentencji Lombarda, zostaje u Tomasza udoskonalona: respondeo nie jest kompromisem, lecz syntezą wyższego rzędu, która wskazuje właściwy poziom analizy. Benedykt XVI w katechezie o Tomaszu (2 czerwca 2010) podkreślał, że akwinata „nie prowadził teologii jedynie ze stanowiska wiary, lecz zakorzenił ją w rozumie — rozumie, który sam jest oświecony wiarą".
Część pierwsza (Prima Pars, ok. 1266-1268) traktuje o Bogu samym w sobie — Jego istnieniu, naturze, Trójcy Świętej — a następnie o stworzeniu: aniołach, materii, człowieku jako istocie złożonej z duszy i ciała. Sławna quinque viae, pięć dróg dowodzenia istnienia Boga (q. 2, a. 3), czerpie z Arystotelesa (dowód z ruchu, z przyczynowości sprawczej, z konieczności), z neoplatonizmu (dowód ze stopni doskonałości) i ze starożytnego teleologizmu (dowód z celowości). Tomasz nie twierdzi, że te drogi wyczerpują zagadnienie: są punktem wyjścia, nie pełnym dowodem teizmu.
Część druga, złożona z Prima Secundae i Secunda Secundae (ok. 1269-1272), jest jednym z najobszerniejszych traktatów etycznych starożytności i średniowiecza. Tomasz wychodzi od szczęścia (beatitudo) jako ostatecznego celu człowieka, analizuje akty ludzkie, namiętności, cnoty i wady, prawo (naturalne, boskie, ludzkie) oraz łaskę. Prima Secundae zawiera słynną definicję prawa naturalnego jako „uczestnictwa rozumnego stworzenia w prawie wiecznym" (q. 91, a. 2) — sformułowanie, które papież Leon XIII w encyklice Aeterni Patris (1879) uczynił fundamentem odnowy filozofii chrześcijańskiej. Secunda Secundae omawia kolejno wiarę, nadzieję, miłość i cnoty kardynalne, tworząc pełną mapę życia moralnego i duchowego.
Część trzecia (Tertia Pars, ok. 1272-1273) poświęcona jest Chrystusowi — Jego wcieleniu, życiu i czynach — a następnie sakramentom jako przedłużeniu zbawczego dzieła Odkupiciela w Kościele. Chrystologia Tomasza opiera się na zasadzie, że „Słowo stało się ciałem" (J 1,14) po to, by człowiek mógł uczestniczyć w naturze Bożej (2 P 1,4). Traktat o Eucharystii (q. 73-83) dostarcza klasycznych kategorii dla rozumienia transsubstancjacji: substancja chleba i wina zostaje całkowicie zamieniona w substancję Ciała i Krwi Chrystusa, choć przypadłości (accidentia) pozostają.
Synteza wiary i rozumu — oryginalność myśli akwinatejskiej
Centralnym osiągnięciem Tomasza jest sformułowanie relacji między teologią a filozofią w kategoriach komplementarności, nie konkurencji. Teologia jest dla niego nauką (scientia) w arystotelesowskim sensie: wywodzi twierdzenia z zasad, tyle że jej zasadami są artykuły wiary, dane w Objawieniu. Filozofia — przede wszystkim arystotelesowska — dostarcza narzędzi pojęciowych i dowodowych, lecz nie może zastąpić wiary tam, gdzie rozum naturalny napotyka swoje granice.
„Łaska nie niszczy natury, lecz ją udoskonala" (gratia non tollit naturam sed perficit) — ta zasada z Prima Pars, q. 1, a. 8 ad 2, streszcza całą metodę Tomasza.
W sporze z awerroistami łacińskimi Tomasz odrzucił tezę o jedności intelektu czynnego dla wszystkich ludzi (monopsychizm), broniąc nieśmiertelności duszy indywidualnej — tezy równocześnie rozumowo uzasadnionej i zgodnej z wiarą chrześcijańską. W polemice z augustyńskim iluminizmem franciszkanów odrzucił konieczność bezpośredniego oświecenia Bożego jako warunku każdego poznania pewnego: rozum ludzki jest wystarczająco wyposażony przez stwórcę, by poznawać prawdę w oparciu o dane zmysłowe i naturalne światło intelektu.
Teoria poznania Tomasza jest konsekwentnie empiryczna w punkcie wyjścia: nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu — nic nie ma w intelekcie, czego by wcześniej nie było w zmyśle. Intelekt czynny abstrahuje formy powszechne z danych zmysłowych, intelekt możnościowy je przyjmuje i poznaje. Ta epistemologia, oparta na Arystotelesowskim hymorfizmie, nie wyklucza jednak poznania Boga: przez analogię, przez drogę negacji (via negativa) i przez przyczynowość człowiek może wznosić się ku Stwórcy, choć nigdy nie obejmie Go poznaniem adekwatnym.
Tomasz jako teolog Eucharystii i liturgii
W roku 1264 papież Urban IV ustanowił uroczystość Bożego Ciała i zlecił Tomaszowi opracowanie oficjum liturgicznego. Efektem była jedna z najpiękniejszych kompozycji liturgicznych średniowiecza: hymny Pange lingua (z refrenem Tantum ergo), Verbum supernum prodiens (z doksologią O salutaris hostia), Sacris solemniis (z Panis angelicus) oraz sekwencja Lauda Sion Salvatorem. Hymny te łączą precyzję teologiczną z poetycką prostotą, streszczając w rytmie trochejskim całą naukę o Eucharystii.
Tantum ergo Sacramentum / veneremur cernui — „Taki Sakrament wielki / czcijmy, padając na kolana" — śpiewane jest w Kościele katolickim do dziś przy każdej wystawce Najświętszego Sakramentu, będąc żywym pomnikiem mariażu teologii i poezji w duchu akwinaty.
Modlitwa Adoro te devote (Kłaniam Ci się nabożnie), przypisywana Tomaszowi jako jego osobista modlitwa eucharystyczna, wyraża mistyczny wymiar jego refleksji: „Visus, tactus, gustus in te fallitur / Sed auditu solo tute creditur" — „Wzrok, dotyk i smak mylą się w Tobie; lecz sam słuch jest godnym świadkiem". Chrystus ukryty pod postaciami eucharystycznymi jest poznawany przez wiarę, nie przez zmysły — teologia spotyka się tu z kontemplacją.
Recepcja, potępienia i tryumf tomizmu
Droga Tomasza do chwały ołtarzy i do tytułu Doktora Kościoła nie była prosta. W marcu 1277 roku, zaledwie trzy lata po śmierci akwinaty, biskup Paryża Etienne Tempier wydał Syllabus 219 tez potępionych — wśród nich kilkanaście wprost zaczerpniętych z pism Tomasza, w tym twierdzenia o jedności formy substancjalnej w człowieku i o wieczności materii. W tym samym roku arcybiskup Canterbury Robert Kilwardby, dominikanin, potępił w Oxfordzie trzydzieści tez z zakresu gramatyki, logiki i filozofii naturalnej, dotykając pośrednio tomistycznej antropologii.
Jednak środowisko dominikańskie stanęło murem za swoim mistrzem. W 1278 roku kapituła generalna zakonu nakazała nauczanie doktryny Tomasza jako oficjalnej, a w 1309 roku kolejna kapituła ogłosiła go Doctor Ordinis. Kanonizacja w 1323 roku przez Jana XXII — przy wyraźnym oporze curia awiniońska — była triumfem: dzień po kanonizacji Tempier cofnął paryskie potępienia w zakresie dotyczącym Tomasza.
Decydującym momentem dla powszechnej recepcji tomizmu był Sobór Trydencki (1545-1563), podczas którego Summa Theologiae spoczywała na ołtarzu obok Biblii i dekretów papieskich jako jeden z trzech autorytetów teologicznych. Leon XIII encykliką Aeterni Patris z 4 sierpnia 1879 roku uczynił filozofię tomistyczną obowiązkowym programem nauczania w katolickich instytucjach edukacyjnych. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 roku (kan. 1366 par. 2) nakazywał wykładowcom filozofii i teologii trzymać się metody, doktryny i zasad Tomasza z Akwinu. Jan Paweł II w Fides et ratio (1998, nr 43-44) potwierdził aktualność tomistycznego projektu filozoficznego: „Kościół nie proponuje własnej filozofii ani nie kanonizuje żadnej konkretnej filozofii jako jedynie słusznej: jednak wyraźna preferencja dla filozofii sw. Tomasza nie jest przypadkowa".
Śmierć, relikwie i kult liturgiczny
W styczniu 1274 roku Tomasz wyruszył do Lyonu na sobór powszechny zwołany przez Grzegorza X. Po drodze, w pobliżu Terraciny, zasłabł. Zatrzymał się w opactwie cystersów w Fossanova, gdzie 7 marca 1274 roku, w wieku około 49 lat, zakończył życie. Ostatnie słowa miały dotyczyć Pieśni nad pieśniami, którą komentował na prośbę tamtejszych mnichów: „Przyjmuję Cię, Odkupienie duszy mojej, dla miłości ku Tobie studiowałem, czuwałem i pracowałem. Ciebie głosiłem, Ciebie nauczałem".
Relikwie Tomasza stały się obiektem intensywnych starań. Cystersi z Fossanova, obawiając się ich zabrania, kilkakrotnie przenosili ciało w obrębie klasztoru. W roku 1369 — w stulecie śmierci — relikwie uroczyście przewieziono do Tuluzy, do kościoła dominikanów. W roku 1974 część relikwii powróciła do Fossanova, inne złożono w kościele Jakobinów w Tuluzie, gdzie spoczywają do dziś.
Wspomnienie liturgiczne Tomasza obchodzi się 28 stycznia — data ustalona przez Piusa V w roku 1568, gdy nadał Tomaszowi tytuł Doktora Kościoła. W Polsce i wielu krajach tradycji łacińskiej jest to zarazem dzień patrona studentów, uczonych, filozofów, teologów i wydawców. Jan XXIII w przemówieniu do studentów Gregorianum (1960) mówił: „Wróćcie do Tomasza — nie jako do relikwii przeszłości, lecz jako do żywego nauczyciela".
Dziedzictwo i aktualność
Trudno wymienić dziedzinę refleksji teologicznej lub filozoficznej, której Tomasz nie dotknął: teoria poznania, metafizyka substancji i przypadłości, filozofia Boga, kosmologia, antropologia filozoficzna, etyka cnotliwości, filozofia prawa (prawo naturalne, prawo narodów), teologia sakramentalna, chrystologia, eschatologia. Każda z tych dziedzin, przemyślana na nowo przez akwinatę, stała się punktem wyjścia dla późniejszych tradycji: tomizmu klasycznego (Capreolus, Kajetan, Jan od świętego Tomasza), tomizmu lowańskiego (Mercier, De Wulf), neotomizmu (Maritain, Gilson, Garrigou-Lagrange), tomizmu transcendentalnego (Marechal, Rahner, Lonergan) i tomizmu analitycznego (Finnis, Grisez, Stump).
Alasdair MacIntyre w After Virtue (1981) i Whose Justice? Which Rationality? (1988) wykazał, że tomistyczna tradycja racjonalności etycznej oferuje zasoby niezbędne do przezwyciężenia kryzysu moralności liberalnej. Etienne Gilson w The Spirit of Mediaeval Philosophy (1936) pokazał, że chrześcijaństwo wniosło do filozofii pojęcie bytu jako aktu istnienia (esse) — odkrycie, które wyniosło metafizykę na nowy poziom. Jean-Pierre Torrell OP w dwutomowej biografii Tomasz z Akwinu — człowiek i dzieło (tłum. pol. WAM, 2008) odsłonił Tomasza jako człowieka modlitwy, dla którego teologia była formą kontemplacji.
Dziś Summa Theologiae jest dostępna w kilkudziesięciu językach, komentowana przez setki badaczy, wykładana na wydziałach filozoficznych i teologicznych wszystkich kontynentów. Duch „niemego woła z Akwinu" — jak mawiał Albert Wielki — wciąż rozlega się echem po całym świecie, dokładnie tak, jak przepowiedział jego mistrz.