Spośród wszystkich świętych, których czci Kościół katolicki, niewielu cieszy się kultem tak powszechnym, tak trwałym i tak głęboko zakorzenionym w chrześcijańskiej wyobraźni jak Mikołaj z Miry. Jego wspomnienie liturgiczne — 6 grudnia — obchodzą katolicy, prawosławni i część protestantów; jego imię noszą tysiące kościołów na wszystkich kontynentach; jego wizerunek rozpoznawalny jest od Lizbony po Władywostok. A jednak historyk staje wobec paradoksu: o człowieku, który stał się jedną z najbardziej znanych postaci świata chrześcijańskiego, źródła historyczne milczą przez długie dziesięciolecia. To milczenie źródeł nie jest dowodem nieistnienia, lecz zaproszeniem do refleksji nad tym, jak rodzi się i krzepnie kult świętego.
1. Historyczne realia: czego naprawdę wiemy
Mikołaj żył prawdopodobnie w pierwszej połowie IV wieku i sprawował urząd biskupa w Mirze — mieście leżącym w Licji, krainie na południu Azji Mniejszej, dziś tureckiej prowincji Antalya (starożytna Myra to obecne Demre). Tyle i niewiele więcej można stwierdzić z historyczną pewnością. Charles W. Jones, profesor emeritus Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i autor monumentalnej monografii Saint Nicholas of Myra, Bari, and Manhattan: Biography of a Legend (University of Chicago Press, 1978), zwraca uwagę, że żadne źródło pisane datowane przed połową VI wieku nie wymienia Mikołaja z Miry z imienia. Oznacza to, że przez ponad dwieście lat po jego domniemanej śmierci postać ta nie zostawiła śladu w aktach soborowych, kronikach kościelnych ani korespondencji patrystycznej.
Nie figuruje on w Historia Ecclesiastica Euzebiusza z Cezarei, nie wspomina go Atanazy Wielki ani żaden z kapadockich Ojców Kościoła. Imię Mikołaja nie pojawia się nawet na listach uczestników Soboru Nicejskiego (325), choć późniejsza tradycja z upodobaniem umieszczała go w centrum dramatycznych wydarzeń tego zgromadzenia. Pierwsza wzmianka pochodzi z pism Michała Archimandryty z VI stulecia, a rozbudowana hagiografia — dopiero z Encomiom Metodego z Patary oraz z dzieła Symeona Metafrastesa z X wieku.
Adam C. English, teolog z Campbell University i autor książki The Saint Who Would Be Santa Claus: The True Life and Trials of Nicholas of Myra (Baylor University Press, 2012), konstatuje, że milczenie źródeł nie dyskredytuje istnienia historycznego Mikołaja — dyskredytuje jedynie próby szczegółowej rekonstrukcji jego biografii. Możemy przyjąć, że żył, że był biskupem Miry i że odznaczał się taką dobrocią oraz skutecznością pasterską, iż jego wspomnienie przetrwało i zakwitło w lokalnej pamięci. To jednak wystarczyło, by rozpalić jeden z najpotężniejszych kultów w dziejach Kościoła.
2. Legenda i hagiografia: narracje fundacyjne kultu
Hagiografia Mikołaja kształtowała się przez wieki, wzbogacając się o kolejne opowieści, które — niezależnie od swojej historyczności — odsłaniają teologiczne ideały epoki i tęsknoty wiernych. Trzy narracje należą do kanonu i pojawiają się w niemal każdej redakcji żywotu.
Posag dla trzech córek
Najbardziej znana opowieść mówi o zubożałym szlachcicu, który nie mógł wydać córek za mąż z braku posagu — a w świecie późnoantycznym brak posagu równał się niejednokrotnie losowi prostytutki lub niewolnicy. Mikołaj, dowiedziawszy się o niedoli rodziny, miał nocą podrzucić przez okno trzy sakiewki złota — po jednej dla każdej córki. Jedna z wersji podaje, że sakiewki wylądowały w pończochach lub butach suszących się przy kominku, co stało się odległym prototekstem dla zwyczaju wieszania skarpet w Wigilię Bożego Narodzenia. Symbolika tej legendy jest jednoznaczna: Mikołaj jako wcielenie ewangelicznej zasady Niech nie wie lewica twoja, co czyni prawica twoja (Mt 6,3), jałmużnik działający w ukryciu, bezinteresownie, bez oczekiwania ludzkiej nagrody.
Trzej chłopcy w beczce solanki
Drugi kluczowy epizod, obecny już u Symeona Metafrastesa, opisuje trzech młodych pielgrzymów lub studentów, których okrutny oberżysta zamordował, a ciała poćwiartował i zatopił w beczce solanki. Mikołaj miał wskrzesić chłopców mocą modlitwy. Ta legendarna narracja uczyniła go patronem dzieci, uczniów i studentów; jej echo pobrzmiewa w wielu europejskich tradycjach mikołajkowych, gdzie święty jest przede wszystkim obrońcą młodych i niewinnych.
Ocalenie trzech oficerów
Trzecia opowieść wiąże Mikołaja z wymiarem sprawiedliwości. Trzej niewinni oficerowie cesarscy mieli zostać skazani na śmierć wskutek fałszywych oskarżeń. Mikołaj, interweniując osobiście lub objawiając się cesarzowi Konstantynowi we śnie, wymusił ich ocalenie. Motyw obrońcy niewinnie oskarżonych stał się podstawą kultu Mikołaja jako patrona więźniów, marynarzy i podróżnych — wszystkich tych, którzy podlegają przygodnym wyrokom losu lub niesprawiedliwości ludzkich trybunałów.
3. Mikołaj a Sobór Nicejski — legenda o spoliczkowanym Ariuszu
Wśród legend mikołajowych szczególne miejsce zajmuje opowieść o tym, jak biskup Miry miał uderzyć w twarz Ariusza podczas obrad Soboru Nicejskiego w 325 roku. Ariusz głosił, że Syn Boży jest stworzeniem, choćby pierwszym i najdoskonalszym, i że byl czas, kiedy Logosu nie bylo. Mikołaj, według tej narracji, tak rozpalił się gorliwością o prawdziwość bóstwa Chrystusa, że wymierzył herezjarsze policzek — za co miał zostać pozbawiony omoforionu i uwięziony, a uwolniony dopiero na skutek objawienia, w którym sam Chrystus i Theotokos przywrócili mu oznaki godności biskupiej.
Historia ta jest, z czysto historycznego punktu widzenia, legendą. Imię Mikołaja z Miry nie figuruje w żadnej z zachowanych list uczestników Soboru Nicejskiego, a Jones w swojej monografii wykazuje, że pierwsze pisemne wzmianki o tym epizodzie pojawiają się znacznie później niż samo zdarzenie, które miałoby je inspirować. Mimo to legenda ta cieszy się wielką popularnością, ponieważ wyraża tęsknotę za biskupem jako gorliwym strażnikiem ortodoksji — człowiekiem, który nie poprzestaje na teologicznych definicjach, lecz angażuje całą swoją osobę w obronę wiary. Teologicznie opowieść ta osadza postać Mikołaja w kontekście nicejskiej definitywnej formułowania dogmatu trynitarnego, który Kościół wyznaje do dziś w Credo.
4. Przekazanie relikwii do Bari (1087) — historyczny przełom w kulcie
Rok 1087 jest datą przełomową w historii kultu Mikołaja i jednocześnie jednym z nielicznych dobrze udokumentowanych epizodów tej hagiografii. Myra — do XI stulecia miasto kwitłego kultu, z wielką bazyliką zbudowaną nad grobem świętego — znalazła się pod panowaniem tureckim. Handel z regionem stał się niebezpieczny, pielgrzymki utrudnione, a los relikwii niepewny.
W maju 1087 roku grupa kupców i marynarzy z Bari przybyła do Miry pod pretekstem handlowym. Świadomie planowali przejąć relikwie. Kronikarz Nikefor, który sporządził relację z tych wydarzeń wkrótce po ich zaistnieniu — a jego zapis zawierał sześćdziesiąt trzy imiona uczestników wyprawy — opisuje, jak Baryjczycy zmusili miejscowych mnichów do wskazania miejsca złożenia szczątków i wywieźli je na okrętach. 9 maja 1087 roku relikwie zostały uroczyście przyjęte w Bari i złożone w kościele świętego Stefana; rok później rozpoczęto budowę okazałej bazyliki, którą 1 października 1089 roku konsekrował papież Urban II.
Translacja relikwii miała ogromne znaczenie dla kształtowania zachodniej pobożności mikołajowej. Bari stało się ważnym centrum pielgrzymkowym, a kult świętego zyskał nową geograficzną kotwicę na kontynencie europejskim. Gerardo Cioffari, dominikanin i wieloletni dyrektor Centro Studi Nicolaiani przy Bazylice św. Mikołaja w Bari, udokumentował w serii prac — m.in. w San Nicola di Bari (San Paolo Edizioni, 1997) — jak translacja relikwii ukształtowała architekturę, liturgię i ikonografię kultu. Miro (manna lub myron) — oleista ciecz wydzielana przez relikwie — stał się przedmiotem szczególnej czci i symbolem cudotwórczej mocy świętego.
5. Kult Mikołaja w tradycji Kościoła katolickiego
Kult Mikołaja w Kościele zachodnim rozwijał się wielotorowo. W liturgii łacińskiej jego wspomnienie obchodzone było 6 grudnia — data przyjęta za dzień jego śmierci, choć historycy nie dysponują źródłem, które by ją bezpośrednio potwierdzało. Reformy liturgiczne po Soborze Watykańskim II (dekret Mysterii Paschalis Pawła VI z 14 lutego 1969 roku) zredukowały wspomnienie Mikołaja z obowiązkowego do opcjonalnego w kalendarzu ogólnym, co nie oznacza żadnego kwestionowania jego świętości, lecz jedynie porządkowanie kalendarza liturgicznego. W wielu Kościołach partykularnych, zwłaszcza w Niemczech, Niderlandach, Polsce i krajach Europy Środkowej, wspomnienie to zachowuje praktycznie rangę święta.
Nauczanie Soboru Watykańskiego II o kulcie świętych zawarte jest przede wszystkim w Lumen Gentium, Konstytucji Dogmatycznej o Kościele (21 listopada 1964). Numery 49-51 tego dokumentu wykładają teologiczne podstawy obcowania świętych: Kościół pielgrzymujący i Kościół niebiański tworzą jeden Mistyczny Organizm Chrystusa; święci wstawiennictwem swoim wspierają Kościół na ziemi, a ich kult — należycie rozumiany — nie odciąga od Chrystusa, lecz ku Niemu prowadzi. Jak stwierdza numer 50 tejże Konstytucji:
Nie swietujemy pamięci świętych wyłącznie dla przykładu, ale przede wszystkim po to, aby umacniało się zjednoczenie całego Kościoła w Duchu przez praktykowanie braterskiej miłości. Bo jak wzajemna łączność chrześcijańska między pielgrzymami przybliża nas do Chrystusa, tak współżycie ze świętymi łączy nas z Chrystusem, z którego jako ze Źródła i Głowy wypływa wszelka łaska i całe życie Ludu Bożego.
W tej perspektywie kult Mikołaja nie jest pobożną sentymentalnością, lecz wyrazem wiary w rzeczywistość Communio Sanctorum — obcowania świętych, które przekracza granice śmierci.
Mikołaj jako patron
Zakres patronatu Mikołaja jest wyjątkowo rozległy i obejmuje grupy społeczne o bardzo różnym charakterze. Jest patronem:
- dzieci i młodzieży (na podstawie legendy o wskrzeszeniu trzech chłopców),
- marynarzy i rybaków (jako cudotwórca uciszający burze na morzu),
- kupców i podróżnych (jako obrońca w drodze),
- więźniów i niesprawiedliwie skazanych,
- panien na wydaniu i ubogich rodzin (na podstawie legendy o posagu),
- aptekarzy i perfumiarzy (w nawiązaniu do myronu sączącego się z relikwii),
- Rosji i Grecji jako świętych patronów narodowych.
W Polsce kult Mikołaja zakorzenił się głęboko już w średniowieczu. Liczne kościoły pod jego wezwaniem — wśród nich późnoromańska kolegiata w Tumie pod Łęczycą (konsekrowana w 1161 roku) — świadczą o sile tej pobożności. Henryk Fros SJ i Franciszek Sowa w Księdze imion i świętych, tom 4 (M-P), Wydawnictwo WAM, Kraków 2000, odnotowują Mikołaja jako jedno z najczęstszych imion nadawanych w Polsce w średniowieczu, co samo w sobie jest wskaźnikiem zasięgu kultu.
6. Mikołaj a tradycja wschodnia — Cudotwórca i Teolog
W tradycji prawosławnej Mikołaj cieszy się kultem jeszcze intensywniejszym niż na Zachodzie. Nosi tytuł Nikolaos ho Thaumatourgos — Mikołaj Cudotwórca — i zajmuje miejsce w panteonie świętych tuż za Theotokos, Matką Bożą. W ikonografii bizantyńskiej przedstawiany jest jako starszy mężczyzna o łysiejącej głowie, z Ewangelią w lewej ręce i gestem błogosławieństwa prawą — typ ikonograficzny ustalony już w IX-X wieku i niezwykle konsekwentnie stosowany przez ponad tysiąc lat.
Wschód obchodzi dwa wspomnienia Mikołaja: 6 grudnia (śmierć) i 9 maja (translacja relikwii do Bari). Ten drugi dzień jest szczególnie interesujący ekumenicznie: prawosławni czczą przekazanie relikwii do Bari jako wydarzenie opatrznościowe, mimo że dokonało się ono przez łaciński rabunek. Bazylika w Bari, zarządzana przez dominikanów, otworzyła dla prawosławnych kryptę z relikwiami i regularnie umożliwia sprawowanie tam liturgii wschodniej — jeden z nielicznych przykładów autentycznej ekumenicznej wspólnoty przy relikwiach tego samego świętego.
7. Od biskupa Miry do Świętego Mikołaja — transformacja kulturowa
Historia kultu Mikołaja jest również historią kulturowej transformacji — jednego z najbardziej fascynujących procesów w dziejach wyobraźni zbiorowej. Droga od biskupa Miry do postaci Świętego Mikołaja prowadzi przez wiele etapów i wielu pośredników.
W średniowiecznej Europie popularne były dramaty liturgiczne zwane ludi sancti Nicolai, odgrywane szczególnie we Francji i na obszarze niemieckojęzycznym w dniu jego wspomnienia. Tradycja obdarowywania dzieci w noc z 5 na 6 grudnia lub w sam dzień wspomnienia była powszechna w Niderlandach (Sinterklaas), Belgii i w krajach środkowoeuropejskich już w późnym średniowieczu. Holenderscy osadnicy przenieśli tę tradycję do Nowego Jorku (Nowego Amsterdamu), skąd — przefiltrowana przez romantyczną poezję Clementa Clarke'a Moore'a i ilustracje Thomasa Nasta — wyłonił się nowoczesny Santa Claus.
Proces ten był radykalny: z biskupa sprawującego pasterską troskę nad konkretną wspólnotą w IV-wiecznej Azji Mniejszej powstał mityczny rozdawca prezentów, pozbawiony wymiaru sakramentalnego i teologicznego, symbol dobroczynności skonsumowanej przez kulturę masową i handel. Kościół katolicki nigdy nie uznał tej transformacji za pożądaną. Dla wierzącego chrześcijanina powrót do historycznego Mikołaja — czy raczej do jego teologicznego sensu — oznacza powrót do wartości, które hagiografia przypisuje temu świętemu: dyskretna hojność (Mt 6,3-4), troska o bezbronnych i ubogich (Łk 6,38), gorliwość pasterska (1 Tm 3,1-7), wiara broniona z odwagą w obliczu herezji. Czy legendy są historycznie weryfikowalne? Często nie. Czy mówią prawdę o tym, jak Kościół rozumie misję biskupa i świętego? Zdecydowanie tak.
8. Ikonografia, liturgia i modlitwa
Ikonografia Mikołaja jest niezwykle bogata i zróżnicowana geograficznie. Na Zachodzie przez wieki dominował wizerunek biskupa w pełnym ornacie pontyfikalnym, z trzema kulami złota (symbol posagu dla trzech córek) lub z trzema chłopcami wyłaniającymi się z beczki. Ten atrybut trzech kul złotych — zwany później złotymi jabłkami — stał się godłem lombardzkich bankierów i kupców, a stąd pochodzi symbol kul zawieszanych w kantorach wymiany walut i przed sklepami lombardowymi po całej Europie.
W liturgii łacińskiej prefacja o świętych wyraża sens kultu: w Twoich świętych wysławiamy Twoje dzieła, bo uświęcając ich dajesz nam przykład życia, a przyjmując ich do chwały dajesz nam nadzieję zbawienia. Antyfona na 6 grudnia w wielu lokalnych tradycjach nawiązuje do Chrystusa jako źródła wszelkiego pasterstwa, którego Mikołaj był narzędziem.
Tradycyjna modlitwa do świętego Mikołaja, odmawiana szczególnie w dniu jego wspomnienia, przywołuje konkretne przymioty, które hagiografia mu przypisuje — hojność, obronę niewinnych i wstawiennictwo za żeglującymi:
Święty Mikołaju, Biskupie Miry i Obrońco Wiernych, który skrytą jałmużną ratowałeś ubogich, niewinnych wybawiałeś z rąk oprawców, a żeglujących w niebezpieczeństwie strzegłeś — wstawiaj się za nami u Boga Wszechmogącego, abyśmy w potrzebach naszych doznali Jego ojcowskiej opieki. Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen.
Mikołaj z Miry — historycznie nieuchwytny, hagiograficznie wielobarwny, kulturowo wszechobecny — pozostaje jednym z najważniejszych świadków tego, jak wiara formuje pamięć, jak pamięć tworzy kult, a kult — gdy jest autentyczny — prowadzi z powrotem ku Chrystusowi, który jest tą samą wczoraj i dziś, i na wieki (Hbr 13,8).