Święty Franciszek z Asyżu (wł. Giovanni di Pietro di Bernardone; ur. ok. 1181/1182 w Asyżu, zm. 3 października 1226 tamże) należy do najwybitniejszych postaci w całej historii chrześcijaństwa. Założyciel Zakonu Braci Mniejszych (franciszkanów), reformator Kościoła, mistyk i poeta — człowiek, który usłyszał Chrystusa mówiącego: „Franciszku, idź i napraw mój Kościół" i dosłownie to uczynił. Papież Jan Paweł II w encyklice Slavorum Apostoli (1985) nazwał go „człowiekiem w pełnym tego słowa znaczeniu ewangelicznym". Kanonizowany już dwa lata po śmierci, w roku 1228, przez papieża Grzegorza IX, Franciszek stał się jednym z patronów Italii i całego Kościoła powszechnego.
Młodość i nawrócenie — od kupca do pielgrzyma
Franciszek urodził się w zamożnej rodzinie kupca Pietra di Bernardone i jego żony Piki (Piccarda), przypuszczalnie Francuzki lub kobiety głęboko związanej z kulturą francuską — stąd imię Giovanni zostało rychło zastąpione przydomkiem „Francesco" (Francuz). Asyż w końcu XII wieku był zamożnym miastem w Umbrii, rządzonym przez konflikt między komuną a okolicznymi feudałami. Młody Franciszek wychował się w dostatku, nosił eleganckie stroje, uczestniczył w turniejach i biesiadach — był typowym synem bogatego mieszczanina epoki trubadurów.
Pierwszym wstrząsem była nieudana wyprawa wojenna przeciw Perugii (ok. 1202). Franciszek dostał się do niewoli i spędził rok w więzieniu, gdzie zaczął chorować. Po powrocie przeżył długą chorobę i duchowy kryzys. Próbował jeszcze wyruszenia na wojnę pod wodzą Waltera de Brienne (ok. 1205), lecz w Spoleto zawrócił — jak podają hagiografowie, po objawieniu sennym, w którym głos pytał go: „Dlaczego służysz słudze zamiast Panu?". Był to przełom.
Nawrócenie dokonywało się etapami. Kluczowym momentem było spotkanie z trędowatym na drodze między Asyżem a Foligno — Franciszek zsiadł z konia, uściskał chorego i poczuł, jak przenika go słodycz zamiast wcześniejszego wstrętu. Sam pisał o tym w Testamencie: „Pan dał mi, bratu Franciszkowi, tak zacząć pokutę: gdy byłem w grzechach, widok trędowatych wydawał mi się rzeczą bardzo gorzką i sam Pan zaprowadził mnie między nich i okazywałem im miłosierdzie". Następnie w zrujnowanym kościółku San Damiano Franciszek usłyszał głos z krucyfiksu: „Franciszku, idź, napraw mój Dom, który, jak widzisz, popada w ruinę". Zrozumiał to najpierw dosłownie i przystąpił do fizycznej odbudowy kościoła, sprzedając towary ojca. Konflikt z ojcem zakończył się publicznym zrzeczeniem się wszelkiego dziedzictwa przed biskupem Guido — Franciszek zdjął z siebie nawet odzienie i zwrócił je ojcu, mówiąc: „Odtąd będę mówił jedynie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie".
Charyzmat ubóstwa — teologia radykalnego ogołocenia
Centralna intuicja duchowa Franciszka skoncentrowała się na paupertas — ubóstwie rozumianym nie tylko jako rezygnacja z dóbr, ale jako naśladowanie Chrystusa kenosis (zob. Flp 2,6-8: „On, istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem"). Franciszek widział w ubóstwie Wcielonego Syna Bożego wzorzec życia ewangelicznego: Jezus narodził się w żłobie, żył bez stałego miejsca zamieszkania i umarł nagi na krzyżu.
Teolog franciszkański, bł. Jan Duns Szkot, później teologicznie uzasadniał tę intuicję w odniesieniu do prymatu miłości w stworzeniu. Ale już Franciszek w Regule niezatwierdzonej (Regula non bullata, 1221) pisał precyzyjnie: „Bracia niech niczego sobie nie przypisują: ani miejsca, ani czegokolwiek". Reguła zatwierdzona przez Honoriusza III w 1223 roku (bulla Solet annuere) doprecyzowała wymogi: absolutna rezygnacja z własności zarówno indywidualnej, jak i wspólnotowej. To był bezprecedensowy wymóg prawny w ówczesnym prawie kanonicznym.
Ubóstwo Franciszka nie było jednak pesymistyczne ani manichejskie — nie negowało świata materialnego. Było wyrazem radości: bracia nazywani byli ioculatores Domini — „weselnicy Pana". W słynnym liście do brata Leona Franciszek pisał o „doskonałej radości" właśnie w obliczu pogardy i cierpienia. Ubóstwo otwierało przestrzeń na czyste przyjęcie daru istnienia ze wszystkich stron.
Założenie zakonu i relacja z Kościołem
Gdy wokół Franciszka zaczęli gromadzić się pierwsi towarzysze (ok. 1208–1209), udał się on do Rzymu, by uzyskać aprobatę papieską dla swego stylu życia. Papież Innocenty III przyjął grupę — tradycja podaje, że najpierw odesłał ich, śniąc jednak o mężczyźnie podpierającym ramionami chylącą się bazylikę laterańską. Ustna aprobata dla „propositum vitae" (sposobu życia) braci dała fundament prawny wspólnocie, która przyjęła nazwę Fratres Minores — Bracia Mniejsi, podkreślając tym samym swoje usytuowanie wśród najniższych w hierarchii społecznej.
Franciszek nigdy nie był anty-klerykałem — wręcz przeciwnie, żywił głęboki szacunek dla kapłaństwa i sakramentów. W Liście do całego Zakonu wzywał: „Proszę ponadto w Panu, aby kapłani zajmowali się nade wszystko sprawowaniem Eucharystii w sposób święty i czysty". Rozumiał reformę Kościoła nie jako rewolucję instytucjonalną, lecz jako nawrócenie serc — powrót do ewangelicznej prostocie.
Obok pierwszego zakonu (dla mężczyzn) Franciszek założył wraz ze świętą Klarą z Asyżu drugi zakon — Ubogich Pań, znany dziś jako klaryski (ok. 1212). Klara, córka szlachcica Favarone di Offreduccio, uciekła z domu w Niedzielę Palmową 1212 roku i przyjęła habit z rąk Franciszka. Dla świeckich pragnących żyć w duchu franciszkańskim powstał zaś Trzeci Zakon (dziś: Franciszkański Zakon Świeckich), zatwierdzony przez Honoriusza III w 1221 roku.
Misja do świata muzułmańskiego i Kapituła Mszalna
W czasie piątej krucjaty (1219) Franciszek wyruszył do Egiptu, by spotkać się z sułtanem Al-Kamilem. Przekroczył linię frontu w okolicach Damietty i dotarł na dwór sułtana. Rozmowy trwały kilka dni — Franciszek nie nawrócił Al-Kamila, lecz doświadczenie to ukształtowało franciszkańskie podejście do dialogu: poprzez świadectwo życia, a nie siłę. Kronikarz Jakob de Vitry, który był wówczas w obozie krzyżowców, zapisał: „Widziałem brata Franciszka przechodzącego przez pole bitwy, nieustraszonego, głoszącego słowo Boże".
Rok 1221 przyniósł wielką Kapitułę Mszalną (Pentecost Chapter) w Asyżu, na którą zjechało ok. 3000 braci. Był to kulminacyjny punkt ekspansji zakonu — bracia dotarli już do Francji, Niemiec, Węgier, Hiszpanii i Maroka (gdzie pięciu pierwszych franciszkanów poniosło męczeństwo w 1220 roku). Sam Franciszek, coraz bardziej chory, zaczął oddawać kierownictwo nad zakonem — mianował wikariuszem brata Eliasza z Cortony, co okazało się wkrótce źródłem napięć wewnętrznych w zakonie.
Stygmaty i ostatnie lata — zjednoczenie z ukrzyżowanym
Kulminacyjnym doświadczeniem duchowym Franciszka było otrzymanie stygmatów w czasie modlitwy na górze Alwerni (La Verna) we wrześniu 1224 roku. Podczas nocy z 13 na 14 września, w święto Podwyższenia Krzyża Świętego, Franciszek modlił się o dwa łaski: poczucie bólu Pasji i ogrom miłości, jaką Chrystus żywił konając. Wówczas miał ukazać mu się serafin w postaci ukrzyżowanego Chrystusa, a na ciele Franciszka pojawiły się rany: w rękach, nogach i boku — odpowiadające ranom Pana.
Były to pierwsze historycznie potwierdzone stygmaty w Kościele. Tomasz z Celano, pierwszy biograf Franciszka (piszący na zlecenie Grzegorza IX), opisał je szczegółowo: „Na rękach i nogach pojawiły się jakby gwoździe ukształtowane z jego własnego ciała, czarne w kolorze żelaza, wystające z obu stron". Stygmaty towarzyszyły Franciszkowi aż do śmierci i były źródłem zarówno mistycznej radości, jak i fizycznego cierpienia.
Ostatnie dwa lata życia Franciszek spędził w coraz większych cierpieniach — niemal ślepy, wyniszczony chorobą, którą dziś identyfikuje się z gruźlicą i ewentualnie malarią. Lekarze podjęli próbę kauteryzacji skroni rozpalonym żelazem — Franciszek modlił się wtedy: „Brat Ogniu, szlachetny i użyteczny wśród stworzeń Pana — bądź łaskawy dla mnie w tej chwili". Złożony w San Damiano, przy klaryskach, podyktował tam słynny Cantico delle creature — Pieśń słoneczną. W Porcjunkuli, maleńkim kościółku Matki Bożej Anielskiej, który był jego najukochańszym miejscem, Franciszek zakończył życie wieczorem 3 października 1226 roku, leżąc nagi na ziemi, śpiewając Psalm 141.
Duchowość franciszkańska — kluczowe elementy
Miłość do stworzenia i ekologia duchowa
Franciszek jako jeden z pierwszych chrześcijańskich myślicieli rozwinął spójną teologię stworzenia opartą na braterstwie wszystkich stworzeń. W Cantico delle creature (ok. 1224) sławił „brata Słońce", „siostrę Księżyc", „brata Wiatr", „siostrę Wodę", „brata Ogień" i „siostrę Matkę Ziemię". Nie był to panteizm — Franciszek wyraźnie sławił Boga przez stworzenia, nie stworzenia same w sobie. Papież Franciszek w encyklice Laudato si' (2015) uczynił Franciszka z Asyżu swoim patronem i punktem wyjścia całej ekoteologii: „Jego świadectwo pokazuje nam, że integralna ekologia wymaga otwartości na kategorie, które wykraczają poza język nauk ścisłych lub biologii" (LS 11).
Chrystocentryzm i humanizacja Bożego Narodzenia
Tradycja przypisuje Franciszkowi wynalezienie szopki bożonarodzeniowej — w Greccio, w roku 1223, polecił on przygotować scenę Narodzenia z prawdziwymi zwierzętami i sianem, by wierni mogli kontemplatywnie przeżyć tajemnicę Wcielenia. Tomasz z Celano zapisał: „Greccio stało się jak nowe Betlejem". Ten gest miał głęboki sens teologiczny: Franciszek chciał uczynić dostępnym dla prostych ludzi to, co dotąd pozostawało abstrakcją liturgiczną.
Pokora i radość jako cnoty ewangeliczne
Franciszek rozumiał pokorę (humilitas) nie jako samodeprecjację, lecz jako prawdę o sobie w obliczu Boga. W Napomnieniach (Admonitiones) pisał: „Człowiek jest tyle wart, ile jest wart wobec Boga, i nic więcej". Radość (laetitia) była dla Franciszka owocem tego poznania — kto wie, że Bóg jest wszystkim, ten może wszystkiego innego się wyrzec bez smutku.
Prostota i ewangelizacja przez świadectwo
Franciszkowi przypisywane jest zdanie: „Głoście Ewangelię zawsze, a jeśli trzeba, używajcie słów" — choć dokładne jego źródło w pismach świętego nie jest ustalone. Wierniej ducha Franciszka oddaje fragment Reguły niezatwierdzonej: „Bracia niech nie przepowiadają w diecezjach żadnego biskupa, jeśli im tego nie zezwoli. Niech też żaden brat odważy się głosić ludowi, jeśli nie został zbadany i zatwierdzony przez ministra". Franciszek łączył wolność charyzmatyczną z posłuszeństwem hierarchicznemu Kościołowi.
Pisma i dziedzictwo literackie
Franciszek pozostawił stosunkowo niewielki corpus pism — tym cenniejszy, że autentyczny. Do najważniejszych należą:
- Reguła zatwierdzona (Regula bullata, 1223) — fundament prawny zakonu, zatwierdzona bullą Solet annuere przez Honoriusza III;
- Testament (Testamentum, 1226) — dyktowany krótko przed śmiercią, klucz do rozumienia intencji Franciszka;
- Cantico delle creature (ok. 1224) — pierwsze wielkie dzieło liryczne w języku włoskim (umbrijskim), prekursorskie wobec całej tradycji literackiej Italii;
- Listy — do brata Leona, do całego Zakonu, do wiernych, do ministrów;
- Napomnienia (Admonitiones) — zbiór 28 krótkich pouczeń duchowych;
- Modlitwa przed krucyfiksem z San Damiano — uważana za pierwszą modlitwę Franciszka po nawróceniu.
Dziedzictwo literackie Franciszka wywarło ogromny wpływ na kulturę europejską. Dante Alighieri w Boskiej Komedii (Raj, pieśń XI) poświęcił Franciszkowi jeden z najpiękniejszych poematów hagiograficznych, nazywając go „słońcem wschodzącym ze świata". G.K. Chesterton napisał o nim jako o „największym z poetów chrześcijaństwa".
Kult i recepcja w Kościele
Kanonizacja odbyła się 16 lipca 1228 roku w Asyżu — zaledwie niecałe dwa lata po śmierci. Papież Grzegorz IX ogłosił tego dnia: „Ku chwale Boga wszechmogącego, Ojca, Syna i Ducha Świętego, ku czci znakomitego Kościoła, wywyższeniu wiary katolickiej, wpisujemy do katalogu świętych błogosławionego Franciszka". Bazylika w Asyżu, wzniesiona na rozkaz Grzegorza IX przez brata Eliasza, jest dziś wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (1999) i pozostaje jednym z głównych miejsc pielgrzymkowych Kościoła zachodniego.
Wspomnienie liturgiczne Franciszka obchodzone jest 4 października. Jest on patronem Italii (ogłoszonym przez Piusa XII w 1939 roku), patronem ekologów i ekologii (ogłoszonym przez Jana Pawła II w 1979 roku, w dokumencie Inter Sanctos), patronem kupców i handlowców, zwierząt i ptaków. Franciszkańska rodzina zakonna liczy dziś kilkadziesiąt gałęzi — Bracia Mniejsi (OFM), Bracia Mniejsi Konwentualni (OFMConv), Kapucyni (OFMCap), Klaryski, Franciszkański Zakon Świeckich — z łącznie ponad 28 000 zakonników i setkoma tysiącami tercjarzy na całym świecie.
Papież Franciszek (Jorge Mario Bergoglio), wybrany w marcu 2013 roku, przyjął imię Franciszka z Asyżu jako pierwszy papież w historii — co było gestem programowym, zapowiadającym styl pontyfikatu skoncentrowanego na ubóstwie, miłosierdziu i ekologii integralnej.
Znaczenie dla współczesności
Przesłanie Franciszka nie straciło nic ze swej aktualności. W świecie skrajnie skomercjalizowanym, wobec kryzysu ekologicznego i narastającego indywidualizmu, franciszkańska fraternitas — braterstwo wykraczające poza granice gatunku, klasy i wyznania — jawi się jako profetyczna odpowiedź. Encyklika Laudato si' (2015) i Laudate Deum (2023) papieża Franciszka czerpią wprost z tej tradycji, proponując „ekologię integralną" jako syntezę troski o stworzenie i troski o człowieka.
Brat Eloi Leclerc OFM, jeden z najwybitniejszych współczesnych interpretatorów franciszkanizmu, pisał: „Franciszek nie podzielił rzeczywistości na sacrum i profanum — widział w każdym stworzeniu ikonę Stwórcy. To nie romantyzm, to chrystologia". W tradycji polskiej szczególną rolę odegrał o. Maksymilian Maria Kolbe OFMConv, który franciszkańską logikę miłości doprowadził do ostateczności, ofiarowując życie za współwięźnia w Auschwitz w sierpniu 1941 roku.
„Bądź pochwalony, mój Panie, przez wszystkie Twoje stworzenia, szczególnie przez pana brata Słońce, który daje dzień i przez które dajesz nam światło; jest piękny i promienieje wielkim blaskiem — Twoim, Najwyższy, jest wyobrażeniem."
— Święty Franciszek z Asyżu, Pieśń słoneczna (Cantico delle creature), ok. 1224