Tradycja o świętej Annie — źródła i apokryfy
Święta Anna nie jest wspomniana w żadnej z czterech kanonicznych Ewangelii. Wiedza o niej pochodzi z Protoewangelii Jakuba — apokryfu powstałego w II wieku, który opisuje życie Maryi przed Zwiastowaniem. Według tego tekstu rodzice Maryi, Joachim i Anna, byli pobożną, bezdzietną parą, której modlitwy i post zostały wysłuchane: starzejąca się Anna poczęła cudownie Maryję.
Tradycja podaje, że Joachim był pasterzem z Galilei, a Anna — kobietą głębokiej wiary, która swoje poczęcie i macierzyństwo złożyła całkowicie Bogu. Po narodzeniu Maryi ofiarowała dziecko Bogu w świątyni jerozolimskiej. Choć te opowieści mają charakter apokryficzny, Kościół przyjął je jako wyraz wiary w Niepokalane Poczęcie Maryi i otoczył Annę liturgicznym kultem od wczesnych wieków.
Imię Anna pochodzi z hebrajskiego hannah — łaska, miłosierdzie. To samo imię nosiła matka proroka Samuela, która po długich modlitwach o dziecko oddała syna Bogu — piękna prefiguracja postawy Anny, matki Maryi.
Matka Niepokalanej — szczególna godność
Teologia katolicka podkreśla, że Anna była matką Maryi Niepokalanej — tej, która stała się Matką Bożą. To czyni z Anny kobietę wyjątkowej misji: w jej łonie zaczęła się ludzka historia zbawienia, gdy poczęła córkę "pełną łaski". Choć sama Anna nie jest niepokalana, jej macierzyństwo jest wpisane w Boży plan odkupienia.
Kościół wschodni, zarówno prawosławny jak i greckokatolicki, otacza świętą Annę wielką czcią. Wspomnienie Poczęcia świętej Anny (9 grudnia) jest w liturgii wschodniej wielkim świętem. Na Zachodzie Sobór Bazylejski w 1439 roku zatwierdził liturgiczne obchody Niepokalanego Poczęcia, a kult świętej Anny rozwijał się równolegle.
Patronka matek, babć i rzemieślniczek
Święta Anna jest przede wszystkim patronką matek — kobiet oczekujących dziecka, tych, które doświadczyły bólu niepłodności, i wszystkich, które wychowują potomstwo w wierze. Jest też patronką babć — tych, których rola w przekazywaniu wiary jest nieoceniona w każdym pokoleniu.
Lista patronatów świętej Anny jest bogata: stolarze, górnicy, robotnicy, koronkarki, szwaczki, nauczycielki i Bretania. Wiele z tych patronatów wywodzi się z lokalnych tradycji. W Polsce Anna jest bardzo popularnym imieniem, a 26 lipca — dzień liturgicznego wspomnienia — hucznie obchodzony jako imieniny.
Tradycja artystyczna przedstawia świętą Annę z małą Maryją na kolanach lub przy nauce czytania, a czasem w grupie "świętej rodziny" z Joachimem i Maryją. Popularny w Polsce typ ikonograficzny "Świętej Anny Samotrzeciej" ukazuje Annę, Maryję i Dzieciątko Jezus razem — symbol trzech pokoleń rodziny.
Kult świętej Anny w Polsce i na świecie
W Polsce kult świętej Anny jest żywy od średniowiecza. Najważniejszym miejscem pielgrzymkowym jest Góra Świętej Anny na Śląsku Opolskim — wzgórze z franciszkańskim klasztorem, cudowną figurą i Kalwarią. Co roku gromadzi setki tysięcy pielgrzymów, zwłaszcza na odpust 26 lipca.
W Warszawie kościół świętej Anny przy Krakowskim Przedmieściu jest jednym z najpiękniejszych kościołów stolicy. Kościoły pod wezwaniem świętej Anny można znaleźć w całej Polsce — od Gniezna po Kraków. W Krakowie parafia świętej Anny przy Collegium Maius jest historycznie związana z Uniwersytetem Jagiellońskim.
Na świecie szczególne miejsca kultu świętej Anny to Sainte-Anne-de-Beaupré w Kanadzie — wielkie sanktuarium pielgrzymkowe, oraz Sainte-Anne-d'Auray w Bretanii (Francja). W Jerozolimie, w pobliżu Owczej Sadzawki, tradycja wskazuje miejsce urodzenia Maryi i dom Joachima i Anny — bazylika świętej Anny jest tam czczona od VI wieku. Wspomnienie liturgiczne świętej Anny obchodzimy 26 lipca, razem z jej mężem świętym Joachimem.