„Wierzę w Boga Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi…" — te słowa wypowiada każdego dnia miliony chrześcijan na całym świecie. Skład Apostolski, zwany po łacinie Symbolum Apostolorum, jest najstarszym i najkrótszym wyznaniem wiary Kościoła zachodniego. Nie jest jednak zwykłą formułą prawną ani suchym katalogiem doktryn — jest modlitwą, wyznaniem osobistym, aktem całkowitego zawierzenia Bogu Trójjedynemu. Każde z jego zdań nosi w sobie ciężar stuleci teologicznej refleksji, dramatów soborowych i doświadczenia świętych.
Historia i pochodzenie Składu Apostolskiego
Nazwa „Skład Apostolski" pochodzi od starożytnej legendy, według której każdy z dwunastu Apostołów dorzucił do tekstu jeden artykuł wiary. Legenda ta, znana już w V wieku ze świadectwa Rufina z Akwilei (Commentarius in symbolum apostolorum, ok. 404 r.), jest pobożną tradycją, nie historycznym faktem. Niemniej wyraża głębszą prawdę: formuła ta rzeczywiście streszcza apostolskie nauczanie zachowane w Nowym Testamencie.
Badania historyczno-krytyczne, zwłaszcza prace Josepha de Ghellincka SJ i Johna Normanusa Davidsona Kelly'ego, pozwoliły ustalić, że Skład Apostolski wywodzi się z rzymskiego symbolu chrzcielnego, tzw. Vetus Romana (Stary Symbol Rzymski). Jego zarys pojawia się już w połowie II wieku — Justyn Męczennik w Apologii (ok. 155 r.) opisuje obrzęd chrztu, w którym neofita wyznaje wiarę w Ojca, Syna i Ducha Świętego. Tertulian z Kartaginy (ok. 200 r.) cytuje w De virginibus velandis formułę bardzo zbliżoną do dzisiejszego tekstu.
Forma pytań i odpowiedzi (forma interrogativa) była pierwotna: „Czy wierzysz w Boga Ojca wszechmogącego?" — „Wierzę". Neofita trzykrotnie zanurzany w wodzie odpowiadał na trzy pytania chrzcielne. Dopiero stopniowo rozwinęła się forma oznajmująca (forma declarativa), którą znamy dziś. Ostateczny tekst łaciński, praktycznie identyczny z obecnym, pojawia się ok. VIII wieku — synod w Autun (670 r.) oraz Alkuin w korespondencji z Karolem Wielkim cytują tekst niemal w brzmieniu kanonicznym.
Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 194) stwierdza: „Symbol Apostolski jest tak nazwany, ponieważ słusznie uważany jest za wierne streszczenie wiary Apostołów. Jest to dawny symbol chrzcielny Kościoła Rzymskiego". W ten sposób tradycja i krytyczna nauka spotykają się w uznaniu apostolskiej treści formuły, nawet jeśli jej słowna forma kształtowała się przez wieki.
Pełny tekst modlitwy i jego struktura
Tekst Składu Apostolskiego w języku polskim, zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski, brzmi następująco:
Wierzę w Boga, Ojca wszechmogącego,
Stworzyciela nieba i ziemi.
I w Jezusa Chrystusa, Syna Jego jedynego, Pana naszego,
który się począł z Ducha Świętego,
narodził się z Maryi Panny,
umęczony pod Poncjuszem Piłatem,
ukrzyżowany, umarł i pogrzebany,
zstąpił do piekieł,
trzeciego dnia zmartwychwstał,
wstąpił na niebiosa,
siędzie po prawicy Boga Ojca wszechmogącego,
stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych.
Wierzę w Ducha Świętego,
święty Kościół powszechny,
świętych obcowanie,
grzechów odpuszczenie,
ciała zmartwychwstanie,
żywot wieczny.
Amen.
Tekst dzieli się na trzynaście artykułów wiary, tradycyjnie przypisywanych poszczególnym Apostołom. Struktura jest trynitarna: cztery artykuły dotyczą Boga Ojca i stworzenia, siedem — Jezusa Chrystusa i dzieła zbawienia, dwa — Ducha Świętego i Kościoła. Taka budowa odzwierciedla formułę chrzcielną: „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego" (Mt 28,19).
„Wierzę" — akt wiary jako relacja osobowa
Pierwsze słowo „Wierzę" (Credo) pochodzi od łacińskiego credere, które sam Augustyn z Hippony etymologizował jako cor dare — „dawać serce". Choć etymologia ta jest ludowa, a nie naukowa, wyraża teologiczną prawdę: wiara w sensie biblijnym nie jest tylko intelektualnym przyjęciem twierdzeń, lecz aktem osobowego zawierzenia.
Hebrajski odpowiednik — czasownik aman (od którego pochodzi „amen") — oznacza „być pewnym, opierać się na kimś, ufać". Gdy Pismo mówi, że Abraham „uwierzył Bogu, i to zostało mu poczytane za sprawiedliwość" (Rdz 15,6; Rz 4,3; Ga 3,6), wskazuje na wiarę jako na akt absolutnego zawierzenia Bogu wbrew wszelkim ludzkim kalkulacjom. Tomasz z Akwinu w Summa Theologiae (II-II, q. 2, a. 2) definiuje wiarę jako „akt umysłu, który na rozkaz woli skłaniającej się ku Bogu ze względu na Jego autorytet przylega do prawdy". Wiara jest zatem równocześnie aktem rozumu i woli.
Sobór Watykański I w konstytucji Dei Filius (1870) nauczał: „Wiarą, która jest początkiem zbawienia człowieka, Kościół katolicki wyznaje, iż jest to nadprzyrodzona cnota, przez którą — za natchnieniem i wsparciem łaski Bożej — wierzymy, że prawdziwe jest to, co Bóg objawił" (DS 3008). Sobór Watykański II w konstytucji Dei Verbum (nr 5) dodaje wymiar posłuszeństwa: „Bogu, który objawia, należy okazać posłuszeństwo wiary (por. Rz 16,26; Rz 1,5; 2 Kor 10,5–6), przez które człowiek z wolnej woli cały powierza się Bogu".
Warto zwrócić uwagę na liczbę pojedynczą: „Wierzę", nie „Wierzymy". Choć wyznanie wiary jest wyznaniem wspólnoty, każdy wypowiada je osobiście. Katechizm podkreśla: „Wierzyć jest aktem ludzkim, świadomym i wolnym, odpowiadającym godności osoby ludzkiej" (KKK 180).
Bóg Ojciec, Stwórca i Pantokrator
„Wierzę w Boga, Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi" — ten pierwszy artykuł zawiera trzy wielkie prawdy: Bóg istnieje, jest Ojcem i jest Stwórcą.
Tytuł Ojciec ma w Biblii podwójne znaczenie. Bóg jest Ojcem Izraela przez wybranie i przymierze: „Izrael jest moim synem, moim pierworodnym" (Wj 4,22). Ale przede wszystkim jest Ojcem odwiecznym, gdyż rodzi Syna w wieczności: „Tyś jest Syn mój, Ja Ciebie dziś zrodziłem" (Ps 2,7; Hbr 1,5). Jezus objawia zupełnie nową bliskość z Ojcem — zwraca się do Niego „Abba" (Mk 14,36), słowem aramejskim oznaczającym ojca w intymnym sensie, i uczy nas tej samej poufałości w Modlitwie Pańskiej.
Przymiotnik wszechmogący (Omnipotens, gr. Pantokrator) nie oznacza kapryśnej samowoli, lecz pełnię mocy podporządkowanej miłości. Jan Paweł II w katechezie z 10 września 1986 roku nauczał: „Wszechmoc Boga nie jest mocą fizyczną czy mechaniczną — jest to moc miłości, która objawia się w tworzeniu, opatrzności i odkupieniu". Bóg, który mógłby niszczyć, wybiera stwarzać; który mógłby karać, wybiera przebaczać.
„Stworzyciela nieba i ziemi" — wyrażenie to nawiązuje do Rdz 1,1: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię". Katechizm wyjaśnia (KKK 279): „Stworzenie jest fundamentem wszystkich zbawczych planów Bożych". Kościół naucza, że stworzenie jest wolnym aktem Bożej miłości, nie koniecznością — Bóg nie potrzebował świata, lecz chciał go dla jego własnego dobra. Czwarty Sobór Laterański (1215) zdefiniował: Bóg stworzył świat „z niczego" (ex nihilo) na początku czasu (DS 800).
Jezus Chrystus — centrum Składu Apostolskiego
Siedem z trzynastu artykułów mówi o Jezusie Chrystusie — to klucz do zrozumienia proporcji wyznania wiary. Chrześcijaństwo nie jest abstrakcyjną filozofią, lecz wiarą w konkretną, historyczną Osobę.
„Syn Jego jedyny, Pan nasz"
Wyznanie „Jezus Chrystus, Syn Jego jedyny, Pan nasz" zawiera trzy tytuły chrystologiczne. Jezus (hebr. Jeszua — „Bóg zbawia") to imię nadane przez anioła (Mt 1,21; Łk 1,31) i wskazujące na misję. Chrystus (gr. Christos, hebr. Masziah — Namaszczony) to tytuł mesjański, wskazujący na potrójny urząd: kapłana, proroka i króla. Pan (Kyrios) — tytuł, którym Septuaginta oddaje tetragram JHWH — to wyznanie bóstwa Jezusa. Gdy Tomasz woła „Pan mój i Bóg mój!" (J 20,28), wypowiada najkrótsze i najdoskonalsze wyznanie wiary.
Wcielenie i narodzenie
„Który się począł z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Panny" — dwa imiesłowy opisują tajemnicę Wcielenia. Sobór Chalcedoński (451 r.) zdefiniował dogmat o dwóch naturach Chrystusa: „uznajemy jednego i tego samego Chrystusa, Syna, Pana, Jednorodzonego, w dwóch naturach, bez zmieszania, bez zmiany, bez podziału i bez rozłączenia" (DS 302). Maryja nosi tytuł Theotokos — Bogarodzica — zdefiniowany przez Sobór Efeski (431 r.), co potwierdza, że w łonie Maryi zamieszkał prawdziwy Bóg.
Wzmianka o Duchu Świętym w kontekście poczęcia Jezusa nawiązuje do Łk 1,35: „Duch Święty zstąpi na ciebie i moc Najwyższego osłoni cię. Dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Bożym". Wcielenie jest dziełem całej Trójcy.
Męka, śmierć i zstąpienie do piekieł
„Umęczony pod Poncjuszem Piłatem, ukrzyżowany, umarł i pogrzebany" — wymienienie imienia Poncjusza Piłata jest teologicznie istotne: zakotwicza zbawcze wydarzenie w konkretnej historii. Piłat sprawował prefekturę Judei w latach 26–36 po Chr. Śmierć Jezusa wydarzyła się zatem najprościej w piątek 14 lub 15 nisan — prawdopodobnie 7 kwietnia 30 roku lub 3 kwietnia 33 roku, wedle różnych wyliczeń historycznych.
Tajemnicze „zstąpił do piekieł" (descendit ad inferos) — jedna z najtrudniejszych formuł Składu — oznacza, że Chrystus po śmierci udał się do krainy umarłych (Szeol/Hades), by ogłosić zbawienie sprawiedliwym Starego Testamentu (1 P 3,18–20; 4,6). Katechizm (KKK 632–637) wyjaśnia: „Jezus Chrystus zstąpił do piekieł jako Zbawiciel, głosząc radosną nowinę przebywającym tam duchom".
Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie i Paruzja
„Trzeciego dnia zmartwychwstał" — to centrum całej wiary chrześcijańskiej. Paweł pisze: „A jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremna jest wasza wiara i jesteście jeszcze w swoich grzechach" (1 Kor 15,17). Zmartwychwstanie nie jest metaforą subiektywnego doświadczenia uczniów, lecz realnym wydarzeniem: pusty grób, zjawienia się zmartwychwstałego ponad pięciuset braciom jednocześnie (1 Kor 15,6), przemiana przerażonych uczniów w nieustraszone świadki.
„Wstąpił na niebiosa, siędzie po prawicy Boga Ojca wszechmogącego" — Wniebowstąpienie czterdziestego dnia po Zmartwychwstaniu (Dz 1,3.9) oznacza wyniesienie człowieczeństwa Chrystusa do chwały Bożej. „Siedzieć po prawicy" to biblijny obraz najwyższej władzy i godności (Ps 110,1; Hbr 1,3). Chrystus-Człowiek zasiada przy tronie Boga — to rewolucja ontologiczna: nasze człowieczeństwo jest już w Bogu.
„Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych" — jedyne zdanie Składu w czasie przyszłym wskazuje na Paruzję. Sąd ostateczny nie jest zemstą, lecz ostatecznym objawieniem prawdy o każdym ludzkim życiu. Benedykt XVI w encyklice Spe salvi (2007, nr 47) pisze: „Obraz Sądu Ostatecznego nie jest przede wszystkim wyobrażeniem terroru, ale obrazem nadziei".
Duch Święty, Kościół i rzeczy ostateczne
Trzecia część Składu Apostolskiego skupia w sobie kilka rzeczywistości, które mogą wydawać się różnorodne, lecz tworzą organiczną całość: Duch Święty działa przez Kościół, Kościół żyje w communio świętych, świętych łączy przebaczenie grzechów, a horyzontem całości jest zmartwychwstanie i życie wieczne.
„Wierzę w Ducha Świętego"
W Składzie Apostolskim nie ma tak rozbudowanego wyznania o Duchu Świętym jak w Credo nicejsko-konstantynopolitańskim, gdzie czytamy: „Pana i Ożywiciela, który od Ojca i Syna pochodzi, który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków". Niemniej krótkie „Wierzę w Ducha Świętego" jest wystarczające, by wskazać trzecią Osobę Trójcy. Duch jest Parakletem — Pocieszycielem i Obrońcą (J 14,16.26), zasadą jedności Kościoła (Ef 4,3) i sprawcą uświęcenia wiernych (Rz 8,9–17).
„Święty Kościół powszechny"
Łacińskie sanctam Ecclesiam catholicam — „święty Kościół powszechny (katolicki)" — wyraża dwie z czterech znamion Kościoła zdefiniowanych w Credo nicejsko-konstantynopolitańskim: świętość i powszechność. Kościół jest święty nie przez moralną doskonałość swoich członków (których grzeszność jest oczywista), lecz przez Chrystusa, który go uświęca, i przez Ducha, który w nim mieszka. Catholica — powszechna — oznacza Kościół dla wszystkich ludzi, we wszystkich czasach i miejscach.
Sobór Watykański II w konstytucji Lumen Gentium (nr 8) naucza, że Kościół Chrystusowy „trwa (subsistit in) w Kościele katolickim, rządzonym przez następcę Piotra oraz biskupów pozostających z nim w łączności". Formuła subsistit in (zamiast wcześniejszego „jest") otwiera ekumeniczną przestrzeń uznania elementów Kościoła poza jego widzialnymi granicami.
„Świętych obcowanie"
Communio sanctorum — jedno z najbardziej poetyckich wyrażeń Składu. Ma podwójne znaczenie: sancti to zarówno „święci" (osoby), jak i sancta to „święte rzeczy" (sakramenty, zwłaszcza Eucharystia). Kościół rozumie communio sanctorum jako tajemniczą jedność wszystkich, którzy żyją w Chrystusie: Kościół pielgrzymi na ziemi, Kościół oczyszczający się w czyśćcu i Kościół triumfujący w niebie tworzą jeden organizm.
Paweł VI w wyznaniu wiary Credo Ludu Bożego (1968) pisze: „Wierzymy w świętych obcowanie, łącząc się z aniołami i świętymi i oddając im cześć jako braciom i dobrodziejom". Ta wspólnota wyraża się przede wszystkim w modlitwie wstawienniczej za siebie nawzajem i za dusze w czyśćcu.
„Grzechów odpuszczenie"
Wyznanie wiary w przebaczenie grzechów (remissionem peccatorum) nawiązuje bezpośrednio do celu misji Chrystusa: „On zbawi swój lud od jego grzechów" (Mt 1,21). Sakrament pokuty i pojednania jest szczególnym miejscem urzeczywistniania tego artykułu wiary. Jan Paweł II w adhortacji Reconciliatio et Paenitentia (1984, nr 31) nauczał: „Kościół nie ma innego sensu i celu jak być w Chrystusie narzędziem odkupienia i pojednania".
„Ciała zmartwychwstanie i żywot wieczny"
Ostatnie dwa artykuły wyznania wiary wskazują eschatologiczny cel człowieka. Zmartwychwstanie ciał — nauka specyficznie żydowsko-chrześcijańska, obca platońskiemu dualizmowi — oznacza, że zbawiony człowiek jest całą osobą: duszą i ciałem. „Przyjdzie chwila, gdy wszyscy, którzy spoczywają w grobach, usłyszą głos Jego" (J 5,28). Ciało zmartwychwstałe będzie przemienione (1 Kor 15,42–44), lecz będzie prawdziwym ciałem — jak ciało Chrystusa, które uczniowie dotykali (J 20,27) i które jadło ryby przy Jeziorze Galilejskim (J 21,12–13).
„Żywot wieczny" (vitam aeternam) — nie jest to tylko nieskończona długość trwania, lecz przede wszystkim jakość życia: uczestnictwo w życiu samego Boga. Jan ewangelista definiuje: „A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga, oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa" (J 17,3). Vita aeterna to visio beatifica — oglądanie Boga twarzą w twarz, które Kościół zwykł określać jako niebo.
Skład Apostolski w liturgii i życiu modlitewnym Kościoła
Skład Apostolski jest modlitwą o wyjątkowym miejscu w tradycji liturgicznej i katechetycznej Kościoła. Stanowi integralną część Różańca — odmawiany jest na wstępie, na koronce prowadzącej rozważanie tajemnic Chrystusowego życia. Przez Różaniec miliony wiernych codziennie odnawiają wyznanie wiary.
W Liturgii Godzin Skład Apostolski pojawia się w modlitwach Jutrzni i Komplety, towarzysząc początku i końcowi dnia. Reguła św. Benedykta (VI w.) nakazywała recytację symbolu wiary w ramach modlitwy wspólnotowej, co nadało mu centralne miejsce w monastycznej tradycji Zachodu.
W katechezie Skład Apostolski odgrywa rolę fundamentalną od starożytności. Augustyn z Hippony w traktacie De catechizandis rudibus (ok. 400 r.) opisuje, jak katechumeni najpierw „otrzymywali" symbol (traditio symboli), a następnie „oddawali" go (redditio symboli) — ustnie i wyłącznie z pamięci, gdyż nie wolno było go zapisywać. Był to akt inicjacyjny, wyraz wejścia w tajemnicę wiary.
Współczesny Katechizm Kościoła Katolickiego (1992) strukturalizuje całą pierwszą część (Wyznanie wiary) właśnie wokół artykułów Składu Apostolskiego i Credo nicejsko-konstantynopolitańskiego. Jan Paweł II, promulgując Katechizm, pisał w konstytucji apostolskiej Fidei Depositum: „Katechizm będzie spełniał bardzo ważną posługę jedności wiary i przekazywania jej".
Nie można pominąć wymiaru ekumenicznego. Skład Apostolski jest wspólnym dziedzictwem niemal wszystkich tradycji chrześcijańskich — katolickich, prawosławnych (choć Kościoły wschodnie używają przede wszystkim Credo nicejskiego), anglikańskich, luterańskich, reformowanych. Dokument Wiara i Ustrój Komisji Wiary i Ustroju Rady Ekumenicznej Kościołów (Creed in the Ecumenical Movement, Lozanna 1977) uznaje Skład Apostolski za wspólną podstawę dialogu chrześcijańskiego. Tam gdzie spotykają się tradycje, „Wierzę" jest pierwszym i najważniejszym mostem.
Teologiczna głębia wyznania: jeden akt, nieskończona treść
Romano Guardini w swoim klasycznym dziele Wierzę. Rozważania o Składzie Apostolskim pisał: „Symbol Apostolski nie jest zbiorem poglądów, lecz wyznaniem żywej rzeczywistości. Każde słowo jest bramą — kto wchodzi, odkrywa nieskończoną przestrzeń". Ta obserwacja jest teologicznie precyzyjna: każdy artykuł wiary jest niewyczerpywalnym misterium.
Wiara wyrażona w Składzie ma strukturę fides quae (treść wiary — to, w co wierzymy) i fides qua (akt wiary — to, że i jak wierzymy). Obie są konieczne: bez treści wiara jest pusta; bez aktu osobowego zawierzenia treść pozostaje martwą informacją. Tomasz z Akwinu syntetyzuje (Summa Theologiae II-II, q. 2, a. 2): „Akt wiernego nie kończy się na zdaniu, lecz na rzeczy". Wyznajemy nie formułę, lecz Boga żywego.
Kardynał Joseph Ratzinger w Wprowadzeniu w chrześcijaństwo (1968) — dziele, które stało się teologicznym bestsellerem XX wieku — zauważa, że nawet chrześcijanin doświadcza pokusy wątpienia: „Wiara w Boga nie jest wolna od próby, jest ona samą próbą. Dlatego właśnie mówi się: wierzę, a nie wiem". To wyznanie wiary nie jest triumfalizmem dogmatycznej pewności, lecz odwagą zawierzenia w ciemności.
Skład Apostolski, choć tak krótki, że można go odmówić w trzydzieści sekund, zawiera całą teologię chrześcijańską w zalążku: protologię (stworzenie), chrystologię, pneumatologię, eklezjologię i eschatologię. Jest jak ziarno, z którego wyrasta potężne drzewo — nieprzypadkowo katolicka tradycja komentowania tego wyznania liczy tysiące tomów, od Cyryla Jerozolimskiego przez Tomasza z Akwinu po współczesnych teologów. A mimo to pierwsze słowo jest zawsze osobowe: „Wierzę" — nie formuła, nie system, lecz osoba przed Osobą.