Agnes Gonxha Bojaxhiu — znana całemu światu jako Matka Teresa z Kalkuty — urodziła się 26 sierpnia 1910 roku w Skopje, wówczas będącym częścią Imperium Osmańskiego (dziś stolica Macedonii Północnej). Była trzecim dzieckiem Nikolë i Dranafile Bojaxhiu, albańskiej rodziny katolickiej, głęboko zakorzenionej w wierze i tradycji. Ojciec Nikola, zamożny przedsiębiorca, zmarł nagle w 1919 roku, gdy Agnes miała zaledwie osiem lat. To wydarzenie odcisnęło trwałe piętno na dziecku, które odtąd wychowywało się w atmosferze biedy i pobożności, pod silnym wpływem matki — kobiety niezwykłej odwagi i miłosierdzia.
Dzieciństwo i powołanie zakonne
Skopje przełomu XIX i XX wieku było miastem wielokulturowym, zamieszkałym przez Albańczyków, Serbów, Turków i Macedończyków. Rodzina Bojaxhiu należała do parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa, prowadzonej przez jezuitów. Agnes od najmłodszych lat angażowała się w życie wspólnoty parafialnej, uczestniczyła w grupach młodzieżowych i z fascynacją słuchała opowiadań misjonarzy z całego świata. Szczególne wrażenie wywarły na niej relacje z Indii — kraju egzotycznego, ogromnego i pełnego ludzkich dramatów.
W wieku dwunastu lat Agnes po raz pierwszy poczuła to, co sama później określiła jako wezwanie wewnętrzne. W rozmowach z kierownikiem duchowym jezuitą, ojcem Jambrenkoviciem, krystalizowała się jej odpowiedź na Boże powołanie. Mając osiemnaście lat, zdecydowała się wstąpić do Instytutu Sióstr Loretańskich (Loreto Sisters), zgromadzenia irlandzkiego o bogatej tradycji misyjnej, działającego w Indiach Brytyjskich. 26 września 1928 roku wsiadła na statek w Genui, żegnając się z matką i rodziną — jak się później okazało, na zawsze.
Do Indii dotarła w grudniu 1928 roku, początkowo do Darjeeling, gdzie przeszła nowicjat. 24 maja 1931 roku złożyła pierwsze śluby zakonne, przyjmując imię Teresa — na cześć świętej Teresy od Dzieciątka Jezus, patronki misji. W 1937 roku złożyła śluby wieczyste i od tej chwili tytułowana była Matką Teresą. Przez kolejne lata pracowała jako nauczycielka, a następnie dyrektorka szkoły Świętej Marii w Kalkucie — instytucji prowadzonej przez siostry loretańskie dla dziewcząt z klas średnich.
Natchnienie z 10 września 1946 roku — powołanie w powołaniu
Data 10 września 1946 roku jest w historii Matki Teresy przełomowa. Podróżując pociągiem z Kalkuty do Darjeeling na doroczne rekolekcje, doświadczyła tego, co sama opisała jako wezwanie wewnątrz powołania (call within a call). W głębokiej modlitwie usłyszała wyraźne słowa Chrystusa wzywające ją do porzucenia komfortowego życia zakonnego i wyjścia na ulice, by służyć najuboższym spośród ubogich — tym, którzy umierają w opuszczeniu i nędzy.
Byłam pewna, że to wola Boża. Bóg chciał, żebym porzuciła Loreto i wyszła na ulice, żebym służyła ubogim żyjącym w slumsach. — Matka Teresa, z listów do arcybiskupa Perier'a.
To wewnętrzne doświadczenie poprzedziły lata kontemplacji nad słowami Chrystusa z Ewangelii Mateusza: Byłem głodny, a daliście Mi jeść; byłem spragniony, a daliście Mi pić; byłem przybyszem, a przyjęliście Mnie (Mt 25,35). Matka Teresa rozumiała te słowa dosłownie — każdy ubogi był dla niej Jezusem w przebraniu. Cierpienie, które widziała codziennie na ulicach Kalkuty, przestało być abstrakcją — stało się wołaniem Boga.
Uzyskanie pozwolenia na opuszczenie Loreto zajęło niemal dwa lata. Arcybiskup Kalkuty Ferdinand Perier, mąż ostrożny i rozważny, wielokrotnie badał autentyczność powołania. Dopiero 8 sierpnia 1948 roku Stolica Apostolska wydała pozwolenie na opuszczenie zgromadzenia i życie poza klauzurą. Agnes Gonxha Bojaxhiu zastąpiła habit loretanek białym sari z trzema niebieskimi paskami — strojem, który stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miłosierdzia w historii świata.
Założenie Misjonarek Miłości
1 października 1950 roku Stolica Apostolska dekretem zatwierdziła nowe zgromadzenie zakonne — Zgromadzenie Misjonarek Miłości (Missionaries of Charity). Matka Teresa stała się jego pierwszą przełożoną. Misję zgromadzenia określiła w prostych, lecz radykalnych słowach: opieka nad głodnymi, nagimi, bezdomnymi, kalekami, niewidomymi, trędowatymi, wszystkimi tymi ludźmi, którzy czują się niechciani, niekochani, niedbale potraktowani przez społeczeństwo.
Pierwsze lokum mieściło się w slumsach Kalkuty — dzielnicy Motijhil. Nie było prawie nic: kilka skrzynek po owocach służyło za ławki szkolne, sami ubodzy pomagali budować to, co miało się stać centrum opieki. Rok 1952 przyniósł otwarcie pierwszego Domu dla Umierających — Nirmal Hriday (Czyste Serce) — mieszczącego się przy świątyni Kalighat. W miejscu, gdzie hindusi przybywali umrzeć blisko bogini, siostry przyjmowały konających odrzuconych przez szpitale i rodziny, oferując im godną śmierć w czystości i miłości.
W 1955 roku otwarto Shishu Bhavan — dom dla sierot i porzuconych dzieci. W 1957 roku siostry podjęły pracę z trędowatymi, otwierając kliniki mobilne, a następnie stałe ośrodki rehabilitacyjne. Zgromadzenie rozrastało się w tempie, które zaskakiwało samą założycielkę. W 1965 roku papież Paweł VI nadał mu status zgromadzenia na prawie papieskim, co umożliwiło działalność w całym Kościele powszechnym. W 1969 roku powstało świeckie ramię — Współpracownicy Matki Teresy.
Do śmierci Matki Teresy w 1997 roku zgromadzenie liczyło ponad 4000 sióstr i 300 braci, prowadząc 610 misji w 123 krajach świata. Domy opieki, szpitale, schroniska, szkoły i hospicja działały na wszystkich kontynentach — od Haiti przez Albanię, Etiopię, Meksyk, aż po Związek Radziecki, gdzie siostry przybyły w 1988 roku na zaproszenie Michaiła Gorbaczowa.
Duchowość i noc ciemna duszy
Duchowość Matki Teresy była zakorzeniona w doświadczeniu bezpośredniej obecności Chrystusa w cierpiącym człowieku. Jej teologia — prosta, a zarazem głęboka — wyrastała z codziennej Eucharystii i różańca, który odmawiała wielokrotnie w ciągu dnia. Mawiała: Owocem milczenia jest modlitwa, owocem modlitwy jest wiara, owocem wiary jest miłość, owocem miłości jest służba, owocem służby jest pokój.
Charyzmat Misjonarek Miłości opierał się na czterech ślubach: ubóstwa, czystości, posłuszeństwa oraz czwartym — specyficznym — całkowitego i bezinteresownego oddania najuboższym spośród ubogich. Siostry nie przyjmowały żadnych państwowych dotacji, nie posiadały majątku, żyły z datków. Matka Teresa osobiście strzegła tej zasady — kiedy w 1979 roku organizacja noblowska zaproponowała uroczysty bankiet z okazji wręczenia Nagrody Nobla, odmówiła i poprosiła o przekazanie kwoty 192 000 dolarów (przeznaczonej na ucztę) bezpośrednio na rzecz ubogich Kalkuty.
Niezwykłym wymiarem jej biografii, ujawnionym po śmierci dzięki publikacji korespondencji przez ojca Briana Kolodiejchuka, była wieloletnia noc ducha — mistyczne doświadczenie opuszczenia i oddalenia od Boga, trwające z przerwami przez kilkadziesiąt lat. W listach do spowiedników pisała: Jestem zupełnie pusta. Żadnego Boga, żadnej Jezusa, żadnej wiary, żadnej miłości, żadnego uczucia. Czy niebo naprawdę istnieje? Czy Bóg naprawdę istnieje? Teolodzy porównują to doświadczenie do nocy ciemnej opisywanej przez sw. Jana od Krzyża — i interpretują jako dobrowolne uczestnictwo w duchowym opuszczeniu Chrystusa: Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił? (Ps 22,2; Mk 15,34).
Nagrody, wyróżnienia i kontrowersje
Matka Teresa była jedną z najbardziej uhonorowanych osób XX wieku. Do najważniejszych nagród należą:
- Pokojowa Nagroda Nobla (1979) — przyznana za pracę podjętą w walce z ubóstwem i nędzą, która stanowi zagrożenie dla pokoju
- Bharat Ratna (1980) — najwyższe odznaczenie cywilne Indii
- Medal Wolności Prezydenta Stanów Zjednoczonych (1985)
- Nagroda Templetona za Postęp w Religii (1973)
- Honorowe obywatelstwo Stanów Zjednoczonych (1996) — jeden z ośmiu cudzoziemców, którzy kiedykolwiek je otrzymali
Działalność Matki Teresy nie była wolna od krytyki. Dziennikarz Christopher Hitchens w książce The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice (1995) zarzucał jej: akceptację datków od skorumpowanych polityków, nieodpowiednie standardy medyczne w domach dla umierających oraz brak przejrzystości finansowej zgromadzenia. Część tych zarzutów znalazła potwierdzenie w rzetelnych badaniach; część okazała się przesadzona lub wynikała z niezrozumienia charyzmatu zgromadzenia. Kościół podczas procesu beatyfikacyjnego badał te kwestie, doceniając całokształt dzieła i heroiczność cnót.
Matka Teresa konsekwentnie broniła nauczania Kościoła w kwestiach aborcji, antykoncepcji i eutanazji. W przemówieniu noblowskim z 1979 roku powiedziała: Aborcja jest największym zagrożeniem dla pokoju świata, ponieważ niszczy miłość — miłość matki do dziecka i miłość Boga do człowieka. Na konferencji ONZ w Kairze (1994) spotkała się osobiście z prezydentem Clintonem, przekonując go do nietolerowania aborcji w programach pomocowych.
Śmierć, beatyfikacja i kanonizacja
Przez ostatnie lata życia zdrowie Matki Teresy stopniowo się pogarszało. Przebyła zawały serca (1983, 1989), zapalenie płuc, złamanie obojczyka i nawracające infekcje. W marcu 1997 roku, mając osiemdziesiąt sześć lat, przekazała kierownictwo zgromadzenia siostrze M. Nirmali Joshi.
5 września 1997 roku, po powrocie do Kalkuty, Matka Teresa doznała nagłego zatrzymania akcji serca. Resuscytacja okazała się nieskuteczna. Odeszła w wieku osiemdziesięciu siedmiu lat, w swoim pokoju w Domu Matki przy ulicy A.J.C. Bose Road w Kalkucie. Pogrzeb odbył się 13 września 1997 roku. Rząd Indii zarządził żałobę narodową, a uroczystości pogrzebowe odprawił kard. Angelo Sodano — sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej.
Już 13 marca 1998 roku papież Jan Paweł II otworzył diecezjalny etap procesu beatyfikacyjnego, stosując wyjątek od zwyczajowej pięcioletniej karencji po śmierci. Pierwszym uznanym cudem uzdrowienia było wyzdrowienie Monichy Besry, hinduskiej kobiety cierpiącej na guza brzucha i gruźlicę. 5 września 1998 roku medal z wizerunkiem Matki Teresy przyłożono do chorego miejsca; guz zniknął całkowicie.
19 października 2003 roku Jan Paweł II ogłosił beatyfikację Matki Teresy na Placu Świętego Piotra w Rzymie. Ceremonia zgromadziła ponad 300 000 wiernych. W homilii papież powiedział:
Błogosławiona Teresa Kalkucka rzucała wyzwanie ludzkości swoim życiem i działalnością, udowadniając, że można zjednoczyć modlitwę kontemplacyjną z aktywną miłosierną służbą ubogim. Wierzyła, że najgłębszą nędzą człowieka jest poczucie, że nie jest kochany.
Drugi cud wymagany do kanonizacji dotyczył Marcilio Haddada Andrino, brazylijskiego mężczyzny w stanie śpiączki wywołanej przez mózgowe zapalenie opon. W grudniu 2008 roku jego żona Fernanda modliła się przez całą noc, kładąc relikwie Matki Teresy na mężu. Rano on się obudził, bez śladów uszkodzeń neurologicznych, co lekarze uznali za medycznie niewyjaśnione.
4 września 2016 roku papież Franciszek kanonizował Matkę Teresę podczas uroczystej Mszy świętej na Placu Świętego Piotra. Zgromadzonych było ponad 120 000 pielgrzymów, w tym liczne delegacje rządowe i kilka tysięcy ubogich sprowadzonych przez Kościół specjalnie z różnych krajów świata. Franciszek w homilii wypowiedział słowa, które stały się lapidarnym streszczeniem jej życia:
Teresa Kalkucka przez całe swoje życie była hojną szafarką Bożego miłosierdzia, będąc do dyspozycji wszystkich przez przyjmowanie i obronę ludzkiego życia, zarówno tego przed narodzeniem, jak i opuszczonego i odrzuconego.
Wspomnienie liturgiczne świętej Teresy z Kalkuty ustalono na 5 września — datę jej śmierci.
Dziedzictwo i znaczenie dla Kościoła
Teologicznie, Matka Teresa na nowo odkryła dla współczesnego Kościoła wymiar diakonia — służby jako formy głoszenia Ewangelii. Jej działalność wyprzedzała i inspirowała późniejsze dokumenty nauczania kościelnego: encyklikę Deus Caritas Est Benedykta XVI (2006), która wprost odwołuje się do paradygmatu służby ubogim jako wyrazu miłości Boga do człowieka, oraz adhortację Evangelii Gaudium Franciszka (2013), w której papież proklamuje opcję preferencyjną na rzecz ubogich jako rdzeń ewangelizacji.
Społecznie, Zgromadzenie Misjonarek Miłości nadal prowadzi ponad 700 domów w 139 krajach. Szacuje się, że od chwili założenia zgromadzenia do dziś przyjęto i pochowano ponad 45 000 umierających, nakarmiono miliony, wyleczono tysiące trędowatych. Liczby te są przytłaczające, lecz Matka Teresa podkreślała zawsze: Nie liczymy. Liczy się każda osoba z osobna.
Kulturowo, jej postać trafiła do zbiorowej wyobraźni ludzkości — stała się synonimem bezinteresownej służby. Imieniem Matki Teresy nazwano szpitale, szkoły, ulice i place na wszystkich kontynentach. W 2010 roku rząd Albanii umieścił jej wizerunek na banknocie, a port lotniczy w Prisztinie (Kosowo) nosi jej imię.
Dla Kościoła w Polsce postać świętej Teresy z Kalkuty ma szczególne znaczenie ze względu na jej bliskie związki z Janem Pawłem II — papieżem Polakiem, który był jej gorącym wielbicielem i obrońcą, a w 1986 roku odwiedził osobiście Dom dla Umierających w Kalkucie. Jak pisał Jan Paweł II w encyklice Redemptor Hominis: Człowiek jest drogą Kościoła (RH 14) — i żadna inna postać XX wieku nie wcieliła tej zasady w życie z taką konsekwencją jak Teresa z Kalkuty.