Historia sanktuarium — fundacja Zebrzydowskich
Kalwaria Zebrzydowska powstała z inicjatywy Mikołaja Zebrzydowskiego, marszałka koronnego i wojewody krakowskiego, który w 1600 roku zakupił wzgórze Żarek niedaleko Wadowic w Małopolsce. Zafascynowany opisem topografii Jerozolimy i miejscem Ukrzyżowania, postanowił odtworzyć na polskich wzgórzach krajobraz Ziemi Świętej, budując kaplice wzdłuż drogi krzyżowej.
Jako architektów i wykonawców sprowadził Jana Marii Bernardoniego, jezuitę i architekta z Włoch, oraz Jana Wolffa, artystę flamandzkiego. Już w 1602 roku stanął kościół Ukrzyżowania, a następnie klasztor bernardynów, sprowadzonych z Krakowa jako opiekunów sanktuarium. Bernardyni prowadzą Kalwarię Zebrzydowską do dziś — jest to jedna z ich najważniejszych polskich wspólnot.
Kolejni właściciele (Zebrzydowscy, potem Lanckorońscy) fundowali kolejne kaplice, rozbudowując kompleks przez cały XVII i XVIII wiek. W szczytowym okresie, do połowy XVIII wieku, powstało łącznie 42 kaplice rozsiane na obszarze ok. 6 km², odtwarzające stacje Drogi Krzyżowej i stacje dróżek Matki Bożej.
Cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej
Sercem sanktuarium jest obraz Matki Bożej Anielskiej (zwanej Kalwaryjską) w głównej bazylice bernardyńskiej. Obraz pochodzi z przełomu XVI i XVII wieku; Maryja ukazana jest w typie "Hodegetria" — wskazującej na Dzieciątko Jezus. Liczne wota pokrywają boczne ściany kaplicy, świadcząc o wysłuchanych modlitwach.
Koronacja obrazu odbyła się w 1887 roku. Szczególny związek z tym sanktuarium miał Karol Wojtyła — późniejszy papież Jan Paweł II. Urodził się w pobliskich Wadowicach (9 km) i jako dziecko przybywał tu z ojcem na dróżki. Już jako papież wielokrotnie wracał do Kalwarii Zebrzydowskiej i wspominał ją jako jedno z ulubionych miejsc modlitwy.
Dróżki Kalwaryjskie — jedyna taka trasa w Polsce
Najbardziej charakterystycznym elementem sanktuarium są Dróżki — pielgrzymkowe trasy prowadzące od kaplicy do kaplicy przez malownicze wzgórza i doliny. Wyróżnia się "Dróżki Pana Jezusa" (Droga Krzyżowa) i "Dróżki Matki Bożej" — trasa poświęcona maryjnym tajemnicom. Każda z tras prowadzi przez kilkanaście kaplic różnego kształtu: małych kapliczek, większych budowli, okrągłych rotund.
Kaplice zostały wzniesione w stylu manierystycznym i barokowym, często wzorowanym na prawdziwych jerozolimskich miejscach. Niektóre budowle naśladują Bazylikę Grobu Pańskiego, Wieczernik, ogród Gethsemane czy Grób Maryi. Całość tworzy wyjątkowy "krajobraz kulturowy i religijny" — jedyny w swoim rodzaju w Polsce i wyjątkowy w skali europejskiej.
Przejście pełnych dróżek zajmuje kilka godzin. Wielu pielgrzymów idzie boso, z różańcem w dłoniach, modląc się i śpiewając pieśni. Na każdej stacji można zatrzymać się, usiąść i odpocząć — ławeczki i źródełka towarzyszą pątnikom na całej trasie.
UNESCO, Misterium Pasji i jak dojechać
W 1999 roku Kalwaria Zebrzydowska została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako "wyjątkowy przykład manierystycznego parku krajobrazowego i architektonicznego, pielgrzymkowego krajobrazu kulturowego." To jedyny taki obiekt w Polsce poza centrum historycznym Krakowa i Wieliczką.
Co roku w Wielkim Tygodniu odbywa się słynne Misterium Pasji — inscenizacja Drogi Krzyżowej z udziałem setek aktorów-ochotników, mnichów i pielgrzymów. Tradycja sięga XVII wieku; dziś Misterium gromadzi dziesiątki tysięcy widzów i wiernych z całej Polski i zagranicy. Równie uroczyste są odpusty na Wniebowzięcie NMP (15 sierpnia) i Narodzenie NMP (8 września).
Kalwaria Zebrzydowska leży ok. 9 km od Wadowic i ok. 40 km na południe od Krakowa, przy drodze na Lanckoronę. Dojazd samochodem z Krakowa trasą DK52 lub koleją do stacji Kalwaria-Zebrzydowska-Lanckorona (linia Kraków–Zakopane). Przy sanktuarium i na trasie dróżek liczne restauracje, sklepy z pamiątkami i domy pielgrzyma.