Kadzidło w Biblii i starożytności
Używanie kadzidła w kulcie religijnym ma co najmniej trzytysiącletnią historię. W Starym Testamencie Bóg nakazał Mojżeszowi sporządzenie specjalnej mieszanki kadzideł do użytku w Przybytku i Świątyni Jerozolimskiej: „Aaron będzie na nim spalał wonne kadzidła. Co rano, gdy będzie czyścił lampy, będzie je spalał" (Wj 30, 7). Kadzidło było zarezerwowane wyłącznie dla kultu Bożego — używanie go w inny sposób było zakazane pod karą śmierci.
W Nowym Testamencie kadzidło pojawia się w darach Mędrców ze Wschodu (Kpł 2, 11) — obok złota i mirry — jako symbol boskości Chrystusa. W Apokalipsie Święty Jan opisuje złote czasze pełne kadzidła jako modlitwy świętych (Ap 5, 8), a anioł trzyma złotą kadzielnicę, z której „dym kadzideł uniósł się z modlitwami świętych" (Ap 8, 4).
Trybularz i łódka — narzędzia okadzenia
Do okadzania używa się trybuarza (łac. thuribulum) — metalowego naczynia zawieszonego na łańcuszkach, w którym na rozżarzonych węglach spala się kadzidło. Towarzyszy mu łódka (navicula) — mały pojemnik w kształcie łódki, z łyżeczką do nakładania kadzidła na węgle. Łódka symbolizuje Kościół — łódź Piotrową na wzburzonych wodach historii.
Kadzidło stosowane w liturgii to najczęściej żywice drzew z rodziny Boswellia (kadzidłowiec), pozyskiwane głównie w Afryce Wschodniej, Arabii i Indiach. Palenie żywicy wytwarza aromatyczny dym — biały lub siwawy — który powoli unosi się ku górze.
Kiedy okadza się podczas Mszy Świętej?
Kadzidło może być używane podczas uroczystych celebracji Mszy Świętej, liturgii Godzin i innych nabożeństw. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR) wskazuje następujące momenty okadzenia podczas Mszy:
- Procesja wejścia — okadzenie celebransa i wiernych na początku liturgii
- Przed Ewangelią — okadzenie Ewangeliarza jako znaku szacunku dla słowa Chrystusa
- Okadzenie darów ofiarnych — po przygotowaniu chleba i wina na ołtarzu
- Okadzenie ołtarza — w różnych momentach liturgii
- Okadzenie po konsekracji — podczas okazania Ciała i Krwi Pańskiej
- Okadzenie celebransa i wiernych — wyraz godności ludu Bożego, ochrzczonego i uczestniczącego w kapłaństwie powszechnym
Liczba ruchów trybularzem jest określona rubrykami — zazwyczaj trzy potrójne okadzenia dla Najświętszego Sakramentu, podwójne dla relikwii i obrazów, pojedyncze dla pozostałych przedmiotów i osób.
Symbolika — modlitwa wznosząca się ku Bogu
Kadzidło jest bogatym symbolem liturgicznym. Tradycja teologiczna wyróżnia kilka warstw jego znaczenia:
- Modlitwa — dym unoszący się ku górze symbolizuje nasze modlitwy wznoszące się do Boga (Ps 141, 2). Żaden inny symbol liturgiczny nie oddaje tak sugestywnie dynamiki modlitwy.
- Hołd i cześć — w starożytności kadzidło palono przed obliczem władców jako znak czci. Kościół przejął ten gest, by wyrazić najwyższy hołd Bogu.
- Uświęcenie — kadzidło okadza nie tylko ołtarz i święte naczynia, ale i celebransa oraz wiernych, wyrażając ich godność jako ochrzczonych i poświęconych Bogu.
- Przełamanie granicy widzialnego i niewidzialnego — aromat kadzidła angażuje zmysły w misterium wiary, które przekracza to, co widzialne.
- Przeganianie zła — w tradycji ludowej kadzidło miało moc ochrony przed złem; pobożność ludowa przejęła tę intuicję z kontekstu liturgicznego.
Kadzidło poza Mszą — benedykcje i Boże Narodzenie
Kadzidło używane jest również poza Mszą Świętą — podczas uroczystych nieszporów, procesji Bożego Ciała, błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem oraz podczas pogrzebu. Pokropienie trumny wodą święconą i okadzenie to dwa gesty liturgiczne podkreślające godność ciała chrześcijanina, świątyni Ducha Świętego, i wyrażające wiarę w zmartwychwstanie.
W polskich domach zachował się piękny zwyczaj palenia kadzidła lub mirrhy w Święto Trzech Króli — nawiązujący bezpośrednio do darów Mędrców dla Dzieciątka Jezus.